De groeiende ingewikkeldheid van het Nederlandse recht vormt een steeds groter probleem voor burgers, bedrijven én overheid. Dat blijkt uit de tweede editie van de tweejaarlijkse Staat van de wetgeving, die ditmaal volledig in het teken staat van juridische complexiteit. Hoewel opeenvolgende kabinetten al sinds de jaren tachtig streven naar eenvoudiger regelgeving, is van een structurele omslag nauwelijks sprake. Regelingen dijen verder uit en het aantal uitzonderingen neemt toe, waardoor het steeds lastiger wordt om het recht te begrijpen en toe te passen.

Rechtsbescherming
Die ontwikkeling raakt inmiddels ook de rechtsbescherming. Mensen kunnen voorzieningen of andere rechten mislopen omdat zij niet weten waarop zij aanspraak hebben of niet begrijpen aan welke voorwaarden zij moeten voldoen. Omgekeerd kunnen ingewikkelde regelingen leiden tot onterechte terugvorderingen en langdurige juridische procedures. Niet iedereen wordt daardoor in dezelfde mate getroffen. Mensen met voldoende juridische kennis, financiële middelen of professionele ondersteuning zijn doorgaans beter in staat hun positie te bepalen dan degenen die deze mogelijkheden niet hebben.De gevolgen zijn ook merkbaar binnen de overheid en de rechtspraak. Uitvoeringsorganisaties, toezichthouders en rechters krijgen te maken met een omvangrijk geheel van regels die soms moeilijk met elkaar te verenigen of in de praktijk lastig uitvoerbaar zijn. Daarmee komt niet alleen de uitvoering, maar uiteindelijk ook effectieve rechtsbescherming onder druk te staan.

Regelreflex
Een deel van het probleem ontstaat volgens de onderzoekers tijdens het wetgevingsproces zelf. Politieke wensen worden vertaald in nieuwe voorschriften, terwijl gedurende consultatie, advisering en parlementaire behandeling aanvullende belangen en uitzonderingen in de regeling terechtkomen. Bestaande regels verdwijnen ondertussen maar zelden. Het resultaat is dat wettelijke stelsels steeds verder uitdijen.Ook de omstandigheden waaronder wetgeving tot stand komt spelen een rol. Politieke of maatschappelijke druk kan ertoe leiden dat snel voor nieuwe regelgeving wordt gekozen, zonder eerst voldoende te onderzoeken of het bestaande juridische instrumentarium uitkomst biedt. Het rapport spreekt in dit verband van een ‘regelreflex’: door steeds opnieuw regels toe te voegen, dreigt Nederland zichzelf vast te regelen. De extra regelgeving die problemen moet oplossen, kan daardoor juist nieuwe uitvoeringsproblemen veroorzaken.

Concrete wetswijzigingen bevat de Staat van de wetgeving nog niet. Het kabinet wil de komende maanden samen met de politiek, wetgevingsjuristen en uitvoeringsorganisaties bepalen waar vereenvoudiging het meest noodzakelijk is. De uitkomsten moeten worden verwerkt in een nieuwe Agenda wetgevingskwaliteit, die in het voorjaar van 2027 aan het parlement moet worden aangeboden.

Bron: Kenniscentrum voor beleid en regelgeving