De Inspectie belastingen, toeslagen en douane (IBTD) heeft onderzocht hoe de Belastingdienst beslist om na een uitspraak van de rechtbank verder te procederen bij het gerechtshof of de Hoge Raad en welke waarborgen er zijn om onnodig doorprocederen te voorkomen. Aanleiding is onder meer een motie uit 2024 waarin werd gevraagd kritischer te beoordelen of hoger beroep door de Belastingdienst noodzakelijk is. De IBTD benadrukt dat terughoudendheid nodig is vanwege de ongelijke positie van overheid en belastingplichtige en de grote financiële en emotionele gevolgen die langdurige procedures kunnen hebben.

Uit het onderzoek blijkt dat burgers en ondernemers zelf verreweg de meeste hogerberoeps- en cassatiezaken beginnen. Bij cassatie nam de Belastingdienst de afgelopen vier jaar in ongeveer 12% van de zaken het initiatief, gemiddeld 65 zaken per jaar. Voor hoger beroep ontbreken betrouwbare cijfers.

Bij de keuze om door te procederen maakt de IBTD onderscheid tussen feitelijke geschillen en rechtsvragen. Bij feitelijke geschillen bestaat relatief veel ruimte om het individuele belang van de belastingplichtige mee te wegen. De Belastingdienst kijkt onder meer naar het financiële belang, de mogelijke gevolgen voor andere zaken en de impact van de procedure op de betrokken burger of ondernemer.

Bij rechtsvragen ligt dat anders. Daar wordt doorgaans wel doorgeprocedeerd, bijvoorbeeld wanneer een rechterlijke uitspraak botst met een standpunt van een kennisgroep van de Belastingdienst of met een standpunt van het ministerie of de staatssecretaris. Volgens de IBTD kunnen burgers en ondernemers hierdoor worden meegezogen in procedures die vooral een breder belang van de Belastingdienst dienen, bijvoorbeeld om van een hogere rechter duidelijkheid over de uitleg van de wet te krijgen. Dat kan zelfs gebeuren nadat de belastingplichtige door de rechter in het gelijk is gesteld. Ook constateert de inspectie dat kennisgroepen soms gericht zoeken naar geschikte zaken om een bestaand standpunt juridisch te laten toetsen.

De gevolgen daarvan kunnen aanzienlijk zijn. Procedures kunnen, inclusief terugverwijzingen, vijf tot zeven jaar duren en leiden tot langdurige financiële onzekerheid, stress en hoge kosten. Voor ondernemers kan de onzekerheid bovendien de bedrijfsvoering aantasten. De IBTD wijst erop dat belastingplichtigen hierdoor soms liever genoegen nemen met een voor hen ongunstige schikking dan opnieuw jarenlang procederen.

Hoewel de Belastingdienst verschillende waarborgen kent, vindt de IBTD deze onvoldoende structureel vastgelegd. Voor het instellen van hoger beroep geldt een vier-ogenprincipe, waarbij de verweerder afstemt met een vaktechnisch coördinator. Voor cassatie bestaat bovendien Team Cassatie, dat zaken onafhankelijk beoordeelt. Een inhoudelijk afwegingskader of een vaste werkinstructie voor de beslissing om al dan niet door te procederen ontbreekt echter. Veel hangt af van de professionaliteit en individuele beoordeling van medewerkers.

Daarbij ziet de IBTD een risico op tunnelvisie, omdat bij bezwaar, beroep en hoger beroep geregeld dezelfde inspecteur of hetzelfde team bij een zaak betrokken blijft. Interne mogelijkheden voor overleg en escalatie bestaan wel, maar het gebruik daarvan is grotendeels afhankelijk van de individuele medewerker. Ook ontbreekt een goed organisatiebreed beeld van signalen en structurele problemen die uit afzonderlijke procedures naar voren komen.

Vier aanbevelingen

De IBTD doet daarom vier aanbevelingen aan de Belastingdienst:

  1. Voorkom dat burgers en ondernemers onnodig in procedures over rechtsvragen worden betrokken. Onderzoek vaker of een geschil anders kan worden opgelost en hoe de gevolgen voor de belastingplichtige kunnen worden beperkt.

  2. Ontwikkel een expliciet afwegingskader en een werkinstructie voor hoger beroep en cassatie, waarin de omstandigheden van burgers en ondernemers en de gevolgen van doorprocederen uitdrukkelijk worden meegewogen.

  3. Organiseer bij hoger beroep een frisse, onafhankelijke blik op de zaak, bijvoorbeeld door een andere behandelaar, een ander team of een andere deskundige bij de beoordeling te betrekken.

  4. Registreer, bundel en analyseer signalen uit individuele zaken, ook wanneer deze niet de volledige interne escalatielijn doorlopen, zodat de Belastingdienst organisatiebreed van terugkerende problemen kan leren.

De belangrijkste kritiek is dat de beslissing om verder te procederen nog te sterk afhankelijk is van individuele professionele afwegingen. Vooral wanneer de Belastingdienst vanwege een principiële rechtsvraag wil doorprocederen, moeten het burgerperspectief, een onafhankelijke heroverweging en de motivering van die keuze volgens de inspectie steviger en structureler worden geborgd.

Bron: IBTD 

Laatste nieuws