Samantha Daniëls onderzoekt in haar proefschrift of het huidige stelsel voldoende is toegerust op hedendaagse crises en of de democratische en rechtsstatelijke waarborgen rond noodbevoegdheden nog voldoen.

Het omvangrijke wettelijke stelsel waarin het staatsnoodrecht is geregeld, betekent volgens haar niet dat voor iedere denkbare crisis een passende noodregeling klaarligt. Juist wanneer bestaande wetgeving geen antwoord biedt, rijst de vraag hoeveel ruimte het bestuur heeft om buiten de normale regels om op te treden. Van een volledige carte blanche wil Daniëls niet spreken. Bij noodbevoegdheden die vanwege buitengewone omstandigheden worden geactiveerd, gelden procedures die het parlement bij de uitoefening ervan betrekken.

De discussie over het asielbeleid in 2024 laat volgens Daniëls zien waarom die waarborgen van belang zijn. Toenmalig minister Marjolein Faber wilde gebruikmaken van noodrechtelijke mogelijkheden binnen het vreemdelingenrecht om een strenger asielbeleid mogelijk te maken. De hoge instroom van migranten zou daarbij als buitengewone omstandigheid moeten gelden.

Daniëls beschouwt die benadering als staatsrechtelijk problematisch. Noodrecht is volgens haar bestemd voor situaties waarin zich daadwerkelijk uitzonderlijke omstandigheden voordoen. Het mag niet worden ingezet als alternatieve route om beleidsmaatregelen te realiseren die langs de normale juridische en parlementaire weg moeilijk tot stand kunnen worden gebracht. Dat de Tweede Kamer het voornemen van Faber niet steunde, laat volgens haar zien dat de democratische tegenwichten in dit geval hun werk deden.

Meer zorgen heeft Daniëls over het zogenoemde vormvrije noodrecht. Daarbij kan een bestuurder onmiddellijk optreden zonder dat vooraf een afzonderlijke noodprocedure hoeft te worden gevolgd. Voor burgemeesters kan die mogelijkheid noodzakelijk zijn om bijvoorbeeld bij ernstige wanordelijkheden snel in te grijpen. Inmiddels worden vergelijkbare bevoegdheden echter ook buiten deze context gebruikt. De potentiële gevolgen kunnen daar aanzienlijk groter zijn, terwijl volgens Daniëls niet altijd voldoende tegenmacht en controle zijn georganiseerd.

Zij bepleit daarom afschaffing van het vormvrije noodrecht op nationaal niveau. Dat hoeft slagvaardig optreden tijdens een acute crisis niet in de weg te staan. Met specifieke spoedprocedures kan volgens haar een systeem worden ingericht waarin de overheid snel kan handelen zonder de rechtsstatelijke controle terzijde te schuiven.

Of de bestaande waarborgen daadwerkelijk bescherming bieden, is bovendien mede afhankelijk van de politieke omstandigheden. Parlementaire controle kan alleen functioneren wanneer regering en Staten-Generaal bereid zijn hun institutionele rol daadwerkelijk te vervullen. Tegen de achtergrond van de opkomst van rechtsextremisme vindt Daniëls het daarom noodzakelijk dat de wetgever kritischer kijkt naar de voorwaarden waaronder noodbevoegdheden kunnen worden ingezet.

Volgens Daniëls moet de discussie zich bovendien niet beperken tot de vraag welke bevoegdheden de overheid tijdens een noodsituatie nodig heeft. Nieuwe technologische dreigingen maken ook preventie steeds belangrijker. Denk bijvoorbeeld aan AI-gerelateerde cyberaanvallen die het betalingsverkeer, de elektriciteitsvoorziening of de drinkwatervoorziening kunnen ontregelen.

Wanneer de overheid pas naar haar noodbevoegdheden kijkt nadat vitale infrastructuur is uitgevallen, kan ingrijpen te laat komen. Het staatsnoodrecht van de toekomst moet daarom niet alleen regelen wat de overheid tijdens een crisis mag doen, maar ook voorzien in regels, toezicht en controle die kunnen voorkomen dat een dreiging daadwerkelijk uitgroeit tot een noodsituatie.

Bron: UvA