Het kabinet trekt in 2026 vooral extra geld uit voor defensie. Daarnaast wordt geïnvesteerd in onderwijs, klimaat, natuur, woningbouw en infrastructuur. Volgens het Centraal Planbureau, het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving kunnen deze investeringen de brede welvaart op de lange termijn versterken. Tegelijkertijd waarschuwen de planbureaus dat belangrijke maatschappelijke opgaven worden doorgeschoven naar de toekomst en dat sommige maatregelen kwetsbare groepen relatief hard treffen. Die conclusie trekken de drie planbureaus in hun gezamenlijke rapport Reflectie brede welvaart: Prinsjesdag 2026. Het rapport is bedoeld om kabinet en parlement te ondersteunen bij het maken van afgewogen keuzes voor het nieuwe begrotingsjaar.
Klimaat en overheidsschuld vragen om actie
Ondanks aanvullende investeringen blijft Nederland achter op schema bij het behalen van de klimaatdoelen. Door uitstel worden de benodigde maatregelen in de toekomst omvangrijker en kostbaarder. Ook is Nederland volgens de planbureaus nog onvoldoende voorbereid op de gevolgen van klimaatverandering, zoals hitte, droogte en wateroverlast. Daarnaast leidt het voorgenomen beleid op de langere termijn tot een stijgende overheidsschuld. Daardoor worden financiële lasten in toenemende mate doorgeschoven naar toekomstige generaties.
Oplopende risico’s voor kwetsbare groepen
Tegenover de extra uitgaven staan lastenverzwaringen en bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid. De belastingdruk op arbeid neemt toe, terwijl lasten op kapitaal ongewijzigd blijven. Tegelijkertijd zorgen de voorgenomen maatregelen ervoor dat mensen meer financiële risico’s dragen bij ziekte of werkloosheid. Vooral huishoudens met een laag inkomen worden hierdoor geraakt, omdat zij minder mogelijkheden hebben om deze risico’s zelf op te vangen.
Belangrijke stap richting natuurherstel
Met het pakket aan maatregelen voor landbouw, natuur en stikstof zet het kabinet volgens de planbureaus een belangrijke stap richting natuurherstel. Ook komen de nieuwe doelen voor stikstofreductie in landbouw en industrie dichterbij. De uiteindelijke resultaten zijn echter afhankelijk van ingrijpende beleidsveranderingen en een langdurige uitvoeringsinspanning. Daarbij wordt zowel van boeren als van de overheid veel gevraagd.
Groter beroep op burgers en samenleving
De kabinetsplannen gaan uit van een grotere verantwoordelijkheid van burgers voor hun eigen gezondheid en welzijn. Ook verwacht het kabinet dat mensen vaker een beroep doen op hun directe omgeving en maatschappelijke netwerken. Volgens de planbureaus beschikt echter niet iedereen over dezelfde mogelijkheden om deze verantwoordelijkheid te dragen. Vooral mensen met weinig financiële of sociale hulpbronnen zijn extra kwetsbaar. Het aanpakken van maatschappelijke vraagstukken vraagt daarom niet alleen om betrokken burgers, maar ook om een overheid die keuzes transparant afweegt, verschillen tussen groepen erkent en beleid helder uitlegt.
Duidelijke doelen zijn noodzakelijk
Op verschillende beleidsterreinen, waaronder klimaat, natuur, defensie, economische groei en woningbouw, heeft het kabinet concrete doelstellingen geformuleerd. Op andere terreinen blijven de ambities minder scherp omschreven. Zo spreekt het kabinet de ambitie uit om te bouwen aan ‘de gezondste generatie ooit’ en gezondheidsverschillen te verkleinen, zonder daarbij meetbare doelen vast te leggen. Volgens de planbureaus maakt dit het lastig om de voortgang te volgen, resultaten te beoordelen en lessen te trekken voor toekomstig beleid. Heldere en meetbare doelstellingen zijn daarom essentieel voor een effectieve uitvoering en evaluatie van beleid.
Bron: PBL