Complottheorieën worden in het maatschappelijke en politieke debat vaak over één kam geschoren. Ze gelden al snel als irrationeel of gevaarlijk, terwijl mensen die dergelijke ideeën aanhangen geregeld worden weggezet als naïef of zelfs gestoord. Het begrip ‘complotdenker’ heeft daardoor steeds meer het karakter van een stigma gekregen. Volgens filosoof Duetz doet dat algemene beeld onvoldoende recht aan de werkelijkheid. In haar onderzoek concludeert zij dat er grote verschillen bestaan tussen complottheorieën. ‘Complottheorieën lopen sterk uiteen: sommige zijn gevaarlijk, andere onschuldig en sommige blijken zelfs waar,’ stelt ze. Voor haar onderzoek waren twee ontwikkelingen bepalend. Naarmate Duetz zich verder in het onderwerp verdiepte, raakte zij minder overtuigd van de overwegend alarmistische manier waarop complotdenken wordt benaderd. Tegelijkertijd kwam zij via samenwerkingen met onder meer politie, gemeenten, de Belastingdienst en het Openbaar Ministerie in aanraking met de dagelijkse praktijk. Daaruit ontstond een genuanceerder beeld dan doorgaans in het publieke debat naar voren komt.

Stigmatisering kan overtuigingen juist versterken
Mensen die uitgesproken complotideeën verkondigen, worden door hun omgeving gemakkelijk afgeschreven. Volgens Duetz kan zo’n reactie echter averechts werken. ‘Wie een buurman of collega hoort beweren dat een geheim netwerk de wereld bestuurt, kan geneigd zijn die persoon direct af te schrijven als 'gek” of “wappie'. Toch kan die reactie het probleem juist verergeren,’ zegt zij. Sterke afwijzing kan ertoe leiden dat mensen zich juist steviger aan hun overtuigingen vastklampen. De afstand tot anderen wordt groter en de mogelijkheid om met elkaar in gesprek te blijven neemt af. Wie zich voortdurend bespot of veroordeeld voelt, kan zich bovendien uit het maatschappelijke debat terugtrekken en vaker aansluiting zoeken bij gelijkgestemden. In zo’n omgeving worden bestaande ideeën minder snel ter discussie gesteld. Zo kan volgens Duetz een soort ‘echokamer van buitenaf’ ontstaan. Niet alleen de overtuigingen van complotdenkers zelf spelen daarbij een rol, maar ook de wijze waarop anderen op hen reageren en hen buitensluiten.

Denkfouten komen overal voor
Een andere belangrijke uitkomst van het onderzoek is dat denkpatronen die doorgaans met complotdenkers worden geassocieerd niet exclusief bij deze groep voorkomen. Dogmatisch vasthouden aan een overtuiging, tegenbewijs negeren of sterk vertrouwen op één gezaghebbende persoon zijn volgens Duetz bredere menselijke verschijnselen. Dat betekent niet dat iedere complottheorie onschuldig is of buiten kritiek zou moeten blijven. Het is volgens haar juist van belang onderscheid te maken tussen verschillende soorten overtuigingen en de mogelijke risico’s daarvan afzonderlijk te beoordelen. Duetz pleit daarom voor een benadering waarin ruimte blijft bestaan voor fundamentele meningsverschillen. Democratisch pluralisme betekent volgens die gedachte dat mensen met sterk uiteenlopende opvattingen naast elkaar moeten kunnen leven zonder dat overeenstemming noodzakelijk is.

Professionals hebben een bijzondere verantwoordelijkheid
Hoewel het onderzoek relevant is voor het bredere maatschappelijke debat, richt Duetz zich nadrukkelijk op professionals die in hun werk te maken krijgen met burgers die complottheorieën aanhangen. Het gaat bijvoorbeeld om politieagenten, gemeenteambtenaren, medewerkers van de Belastingdienst en het Openbaar Ministerie, gevangenispersoneel en journalisten. Voor burgers ligt die verantwoordelijkheid anders. Zij hoeven volgens Duetz niet voortdurend te proberen de verbinding met iedere andersdenkende te behouden. Bij professionals kan dat anders zijn, omdat zij vanuit hun functie met zeer uiteenlopende groepen burgers in contact komen. Duetz heeft haar inzichten daarom gedeeld met verschillende beroepsgroepen. Samen met de politie werkte zij bovendien aan een handleiding over de zogenoemde autonome burgerbeweging. Het uitgangspunt daarbij is dat professionals het contact met wantrouwende burgers proberen te behouden, zonder dat hun optreden het bestaande wantrouwen verder versterkt.

Polarisatie kan het gesprek onmogelijk maken
Wat er kan gebeuren wanneer complotbeschuldigingen het publieke debat binnendringen, illustreert Duetz aan de hand van een politieke confrontatie uit 2022. Het voltallige kabinet verliet destijds de Tweede Kamer nadat Thierry Baudet een collega-politicus in verband had gebracht met een complot. Volgens Duetz laat het incident zien hoe snel een gesprek kan vastlopen wanneer beschuldigingen over samenzweringen centraal komen te staan. Zeker in een gepolariseerde samenleving bestaat het risico dat groepen daardoor nog verder tegenover elkaar komen te staan. Haar onderzoek zoekt daarom naar manieren om het gesprek ook bij diep wantrouwen mogelijk te houden. Het doel is niet noodzakelijk om de ander van het eigen gelijk te overtuigen. Belangrijker is dat verschillen van inzicht niet automatisch betekenen dat iedere vorm van gesprek onmogelijk wordt.

Filosofische analyse gekoppeld aan de praktijk
Het onderzoek van Duetz is filosofisch van aard en draait onder meer om vragen over kennis, bewijs en begripsvorming. Daarbij onderzoekt zij kritisch wat precies wordt bedoeld met begrippen als ‘complottheorie’ en ‘stigmatisering’ en welke aannames achter het gebruik ervan schuilgaan. Ook het perspectief van mensen die complottheorieën onderschrijven krijgt nadrukkelijk aandacht. In plaats van hun denkbeelden uitsluitend van buitenaf te beoordelen, bestudeerde Duetz onder meer boeken en media uit deze kringen. Daarmee kon zij nagaan op welk bewijs aanhangers zich zelf beroepen, zonder vooraf vast te stellen of dat bewijs juist of overtuigend is. Naast deze filosofische en conceptuele benadering maakte Duetz gebruik van ervaringen uit de praktijk. Gesprekken met professionals, waaronder politieagenten die tijdens hun werk met complotdenkers in aanraking komen, boden aanvullende inzichten. Door die praktijkervaring te verbinden aan filosofische analyse ontstond een genuanceerder beeld van complotdenken en van de manier waarop samenleving en professionals ermee kunnen omgaan.