In Nederland is het momenteel verplicht dat een echtscheiding via de rechter verloopt, zelfs wanneer partners geen minderjarige kinderen hebben en het volledig eens zijn over de voorwaarden van hun scheiding. Dit roept al langere tijd de vraag op of deze groep niet op een meer eenvoudige, snellere en goedkopere manier zou kunnen scheiden, bijvoorbeeld via een buitengerechtelijke procedure. Uit onderzoek blijkt echter dat er geen duidelijk bewijs is dat zo’n alternatief daadwerkelijk zulke voordelen oplevert. Tegelijkertijd zijn ook mogelijke nadelen, zoals een verminderde rechtsbescherming voor één van de partners, niet overtuigend aangetoond.
De huidige praktijk laat zien dat de rol van de rechter bij scheidingen zonder minderjarige kinderen in feite al vrij beperkt is. In dit soort zaken beperkt de rechter zich doorgaans tot het formeel uitspreken van de scheiding, zonder inhoudelijk te toetsen of de gemaakte afspraken tussen de partners eerlijk of evenwichtig zijn. In de meeste gevallen vindt er bovendien geen zitting plaats. De bescherming van beide partijen wordt daarom vooral geborgd via de verplichte betrokkenheid van een advocaat, die gehouden is aan beroepsregels, zorgplichten en toezichtmechanismen.
Uit enquêtes en gesprekken met betrokkenen blijkt dat veel mensen die in onderlinge overeenstemming zijn gescheiden, de rol van de rechter als minimaal ervaren. Zij regelen de praktische en financiële afspraken vaak zelf, meestal met ondersteuning van een deskundige zoals een mediator of advocaat. Slechts een klein deel van deze groep krijgt na afloop nog te maken met juridische conflicten. Een meerderheid van de ondervraagden vindt daarom dat het mogelijk zou moeten zijn om zonder rechter te scheiden, mits er bepaalde waarborgen zijn. Denk bijvoorbeeld aan het verplicht vastleggen van afspraken en een toets op de eerlijkheid daarvan door een onafhankelijke professional. Over de noodzaak van verplichte begeleiding verschillen de meningen.
Professionals uit het veld kijken hier genuanceerder naar. Zij verwachten niet dat het weglaten van de rechter automatisch leidt tot aanzienlijke tijd- of kostenbesparingen. Ook denken zij niet dat de rechtsbescherming hierdoor per definitie verbetert. Wel zien zij dat minder verplichte begeleiding mogelijk efficiënter kan zijn, maar dit roept volgens hen ook risico’s op, met name voor kwetsbare partners die mogelijk minder goed voor hun belangen kunnen opkomen.
Wanneer gekeken wordt naar andere Europese landen, blijkt dat buitengerechtelijke echtscheidingen daar vaak al mogelijk zijn. De vormgeving daarvan verschilt echter sterk. In alle gevallen wordt gecontroleerd of aan de wettelijke voorwaarden is voldaan, en in sommige landen wordt ook inhoudelijk gekeken naar de gemaakte afspraken om de belangen van beide partijen te waarborgen. Daarnaast bestaan er vaak aanvullende beschermingsmaatregelen, zoals verplichte bedenktijden, voorlichting of betrokkenheid van een notaris. Tegelijkertijd worden ook in het buitenland aandachtspunten gesignaleerd, bijvoorbeeld een gebrek aan voldoende controlemechanismen.
Als Nederland zou besluiten om een buitengerechtelijke scheidingsprocedure mogelijk te maken voor partners zonder minderjarige kinderen die het eens zijn over hun scheiding, dan is een zorgvuldige inrichting essentieel. Onderzoekers hebben hiervoor verschillende mogelijke modellen uitgewerkt, elk met eigen voor- en nadelen. De uiteindelijke keuze of en hoe zo’n procedure wordt ingevoerd, ligt echter bij de politiek.
Bron: WODC