Verdwaalde verantwoordelijkheid

Dit proefschrift van Bas Kerssies onderzoekt hoe de verantwoordelijkheid tussen overheid en burger in bestuursrechtelijke procedures wordt verdeeld en welke factoren bepalen of burgers daadwerkelijk in staat zijn om de aan hen toebedeelde verantwoordelijkheid te dragen. Aanleiding vormt de wederkerigheidsgedachte die sinds de invoering van de Algemene wet bestuursrecht een belangrijke rol speelt in de verhouding tussen overheid en burger. Vanuit deze gedachte wordt van burgers verwacht dat zij niet alleen aanspraak maken op rechten, maar ook een actieve bijdrage leveren binnen bestuursrechtelijke procedures om tot goede besluitvorming te komen. Tegelijkertijd laten recente studies zien dat niet iedere burger over de benodigde kennis en vaardigheden beschikt om deze verantwoordelijkheid daadwerkelijk te dragen. Juist dit spanningsveld staat centraal in dit onderzoek. De Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) dient daarbij als casus, omdat binnen deze wet sterk wordt ingezet op zelfredzaamheid, eigen kracht en verantwoordelijkheid en participatie. 
De centrale onderzoeksvraag luidt als volgt: welke factoren bepalen in hoeverre burgers in staat worden gesteld om hun juridisch doenvermogen in te zetten ten bate van Wmo-voorzieningen waarmee zij volwaardig aan de samenleving kunnen deelnemen? Om deze vraag te beantwoorden wordt het begrip juridisch doenvermogen geïntroduceerd. Doenvermogen verwijst doorgaans naar het vermogen van het individu om plannen te maken, in actie te komen en vol te houden. In dit onderzoek wordt gekeken naar de vaardigheden die een burger nodig heeft om volwaardig aan juridische procedures deel te kunnen nemen en welke (contextuele) factoren belemmerend of bevorderend kunnen zijn om deze vaardigheden in te zetten. Daarbij wordt de capability approach, in het bijzonder de theorie van navigational agency, gebruikt als theoretisch kader. Vanuit dit perspectief staat niet centraal wat burgers formeel mogen of moeten doen, maar welke daadwerkelijke mogelijkheden zij hebben om aan een procedure deel te nemen en gebruik te maken van hun rechten. Dit leidt tot een verklaringsmodel voor juridisch doenvermogen waarin zes capabilities centraal staan, namelijk in staat zijn om 1) informatie te verzamelen en te wegen, 2) doelen en middelen te bepalen, 3) doelen te realiseren, 4) met tegenslagen om te gaan, 5) vol te houden en 6) zich bewust te zijn van beschikbare opties. De mate waarin burgers deze capabilities kunnen inzetten, wordt beïnvloed door persoonlijke kenmerken, beschikbare hulpbronnen en sociale conversiefactoren, zoals de inrichting van procedures, toepasselijke wet- en regelgeving en de wijze waarop professionals van de gemeente daaraan uitvoering geven.
Aan de hand van het verklaringsmodel wordt de uitvoeringspraktijk van de Wmo 2015 onderzocht, waarbij een combinatie is gemaakt van juridisch-dogmatisch en empirisch onderzoek. Zo is de (geschiedenis van de) Wmo 2015 geanalyseerd en vervolgens onderzocht hoe de Centrale Raad van Beroep (CRvB) de verantwoordelijkheidsverdeling binnen de Wmo 2015 normeert aan de hand van een analyse van 69 uitspraken. Daarna zijn het beleid en de uitvoeringspraktijk van de Wmo 2015 van drie gemeenten onderzocht door middel van een beleidsanalyse en focusgroepen met professionals van de gemeente. Ten slotte zijn ervaringen van burgers in de drie gemeenten verzameld via informele gesprekken en 32 diepte-interviews met in totaal 36 burgers die een Wmo 2015-procedure hebben doorlopen.De analyse van de Wmo 2015 laat zien dat de wet een aanzienlijke verantwoordelijkheid bij burgers neerlegt. De Wmo 2015 legt daarmee niet alleen verantwoordelijkheid bij burgers voor het vinden van oplossingen in de eigen omgeving, maar veronderstelt ook dat zij beschikken over het juridisch doenvermogen om aanspraken op ondersteuning effectief geldend te maken. Daarbij wordt van hen verwacht dat zij kunnen voldoen aan de verplichtingen die de wet en de procedure met zich brengen.
Tegelijkertijd blijkt uit de jurisprudentie dat de CRvB een belangrijk tegenwicht vormt tegen een te vergaande verplaatsing van verantwoordelijkheid naar burgers. De CRvB benadrukt consequent de onderzoeksplicht van gemeenten en stelt grenzen aan aanvullende voorwaarden die gemeenten aan voorzieningen verbinden. Hoewel de rechtspraak burgers daarmee beschermt tegen een deel van de risico’s die voortvloeien uit de open normen en beleidsvrijheid binnen de Wmo 2015, richt zij zich voornamelijk op de normering van gemeentelijk handelen en de juridische kwalificatie van voorzieningen, waardoor het burgerperspectief relatief onderbelicht blijft. 
Uit het onderzoek naar gemeentelijk beleid blijkt dat verschillen tussen gemeenten op papier relatief beperkt zijn. De grootste verschillen ontstaan in de uitvoeringspraktijk. Daar blijken sociale conversiefactoren een belangrijke rol te spelen. De houding van Wmo-consulenten, de wijze waarop informatie wordt verstrekt, het keukentafelgesprek, de toegankelijkheid van hulpbronnen en de manier waarop procedures feitelijk verlopen, bepalen in hoge mate of burgers hun juridisch doenvermogen kunnen inzetten. Opvallend is dat formele hulpbronnen, zoals het persoonlijk plan en de cliëntondersteuner, in de praktijk beperkt worden ingezet en bovendien bij de meeste burgers onbekend zijn, terwijl zij juist bedoeld zijn om burgers in staat te stellen hun verantwoordelijkheid te dragen. De interviews met burgers laten zien dat veel burgers moeite hebben om de Wmo 2015-procedure te doorgronden. Onbekendheid met rechten en mogelijkheden, een afhankelijkheidsrelatie tot Wmo-consulenten, emotionele belasting door ziekte, een ongeval of een verlies, digitale drempels en lange wachttijden beperken hun daadwerkelijke mogelijkheden om volwaardig aan de procedure deel te nemen. Daar staat tegenover dat burgers met eerdere ervaring met de Wmo 2015-procedure aanzienlijk beter in staat blijken om hun weg binnen die procedure te vinden. Hierdoor ontstaat een onderscheid tussen burgers die de procedure vooral ondergaan en burgers die hierin actief navigeren en de procedure bovendien strategisch kunnen benutten.
De belangrijkste conclusie van dit proefschrift is dat de mogelijkheden die de Wmo 2015 biedt vooral toegankelijk zijn voor burgers die daadwerkelijk in staat zijn of worden gesteld om de verantwoordelijkheid te nemen die nodig is om aan de daaraan verbonden verplichtingen te voldoen. Op basis van dit onderzoek betreft dat een kleine groep burgers. Op papier kent de Wmo 2015 een wederkerige verhouding tussen overheid en burger, maar in de praktijk blijken veel burgers onvoldoende toegerust om de aan hen toebedeelde verantwoordelijkheid binnen die verhouding te nemen. Dat leidt tot verdwaalde verantwoordelijkheid: verantwoordelijkheid die (deels) bij burgers wordt neergelegd, maar waarvoor de noodzakelijke voorwaarden om die te kunnen dragen niet altijd aanwezig zijn. De opgave voor wetgever, bestuursrechter en gemeenten is daarom niet om burgers meer verplichtingen op te leggen, maar om hen beter in staat te stellen hun juridisch doenvermogen in te zetten, door drempels in de procedure te verminderen, hulpbronnen optimaler te benutten en transparant te zijn over beschikbare opties. Alleen dan kan de wederkerigheidsgedachte in de praktijk daadwerkelijk functioneren.

Kerssies verdedigde zijn proefschrift op 6 oktober 2026 aan de Radboud Universiteit. Promotoren zijn Marijke ter Voert (RU) en Bert Marseille (RUG). Copromotor is Annica Brummel (HAN).   


Bas Kerssies
Verdwaalde verantwoordelijkheid. Van verplichten naar in staat stellen binnen de Wmo 2015-procedure


Ars Aequi 2026, € 49,50
ISBN 978 94 9333 382 6

Over de auteur(s)