Betere rechtsbescherming tegen bestuurlijke rechtsoordelen

Bestuurlijke rechtsoordelen zijn loutere oordelen over de toepasselijkheid, interpretatie of toepassing van een wettelijk voorschrift op een concrete individuele situatie. De daartegen beschikbare rechtsbescherming is, voorzichtig gezegd, problematisch. 

Een recente uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak illustreert dit (ECLI:NL:RVS:2026:6501). Deze betreft e-mails waarin een college van burgemeester en wethouders standplaatshouders heeft laten weten dat de aan hen voor onbepaalde tijd verleende standplaatsvergunningen op grond van nieuw beleid nog maar kort geldig zouden zijn en van rechtswege vervallen. De Afdeling bestuursrechtspraak merkt deze e-mails niet aan als een appellabel besluit in de zin van artikel 1:3 Awb, omdat ze niet op rechtsgevolg zijn gericht. De mededelingen in de e-mails kwalificeren volgens de Afdeling als een bestuurlijk rechtsoordeel: een zelfstandig en als definitief bedoeld oordeel van een bestuursorgaan over de toepasselijkheid van een wettelijk voorschrift, waarvan de toepassing tot de bevoegdheid van dat bestuursorgaan behoort. Een dergelijk oordeel kan volgens vaste jurisprudentie slechts in zeer uitzonderlijke situaties omwille van de rechtsbescherming met een besluit gelijk worden gesteld. Volgens de Afdeling kan het al dan niet vervallen van de voor onbepaalde tijd verleende standplaatsvergunningen aan de orde worden gesteld in een procedure over een handhavingsbesluit. Omdat niet is gebleken dat het afwachten van handhaving onevenredig bezwarend is voor de standplaatshouders, doet de uitzonderingssituatie om het bestuurlijk rechtsoordeel met een besluit gelijk te stellen zich in dit geval niet voor.

Gevolg hiervan is dat de standplaatshouders voorafgaand aan het aangezegde verval van de vergunningen daartegen geen rechtsbescherming kunnen krijgen bij de bestuursrechter. Daartoe moeten zij na ommekomst van de volgens het college geldende vervaltermijn hun activiteiten voortzetten en daarmee handhavingsbesluiten uitlokken. Deze besluiten kunnen dan aan de bestuursrechter worden voorgelegd. Willen ze daarop niet wachten, dan zijn ze aangewezen op een procedure bij de civiele rechter. Een dergelijk lot treft bijvoorbeeld ook topfunctionarissen die van de toezichthouder te horen krijgen dat een bepaalde bezoldigingscomponent niet is toegestaan onder de Wet normering topinkomens en het met de daaraan ten grondslag liggende interpretatie van de wet niet eens zijn. Zij moeten dan bewust de wet overtreden om hun vraag over de uitleg daarvan aan de bestuursrechter voor te kunnen leggen. Met alle gevolgen van dien, zoals reputatieschade, omdat de (vermeende) overtreding al in het jaarverslag moet worden vermeld terwijl de procedure daarover nog loopt (vgl. ECLI:NL:RBDHA:2023:1033).

De wel mogelijke procedure bij de civiele rechter is ondertussen geen goed alternatief. Het gaat daarbij om een hoogdrempelige dagvaardingsprocedure die veel kosten met zich brengt. Bovendien is de civiele rechter inhoudelijk niet de meest gerede rechter in dit soort zaken. De expertise voor de aan de orde zijnde rechtsvragen over de toepasselijkheid, interpretatie of toepassing van publiekrechtelijke wettelijke voorschriften is vooral aanwezig bij de bestuursrechter. Daarbij komt het risico van uiteenlopende oordelen van de civiele rechter en de bestuursrechter. Gevolg daarvan – en dan met name de kosten – is dat veel partijen een bestuurlijk rechtsoordeel dan maar opvolgen, hoewel ze het daarmee niet eens zijn. Daarmee is er sprake van sturing door bestuursorganen zonder dat effectieve rechtsbescherming openstaat.

Er zijn de nodige pogingen ondernomen om de verbetering van de rechtsbescherming tegen bestuurlijke rechtsoordelen op de agenda te krijgen, maar nog zonder echt resultaat. Mede naar aanleiding van een conclusie van A-G Widdershoven (ECLI:NL:RVS:2019:86) is betoogd dat sneller moet worden aangenomen dat het afwachten van handhaving onevenredig bezwarend is (vgl. NJB 2019/640). Maar hoewel de rechtspraak soms iets soepeler lijkt, is de drempel hiervoor nog steeds hoog. Waar het uitlokken van een (bestuurlijk) handhavingstraject niet leidt tot een punitieve sanctie, geldt die route nog steeds niet als onevenredig bezwarend. Dreigende reputatieschade en economische gevolgen zijn in de regel evenmin voldoende (vgl. Stoepker, JB 2026/41). Evenmin is opvolging gegeven aan het VAR-rapport Verbreding van bestuursrechtspraak van de Commissie-Schueler uit 2023. Dat bepleit een verruiming van de bestuursrechtspraak via een ‘groeimodel’ en adviseert voor het bestuurlijk rechtsoordeel een verzoekschriftprocedure in te voeren. Daarin zou een verklaring voor recht gevraagd moeten kunnen worden over de rechtmatigheid van een oordeel.

Recente EU-rechtspraak zou – hoewel nog voorwerp van hoger beroep – moeten worden aangegrepen om de handschoen weer op te pakken. Daarbij gaat het om een oordeel van het Gerecht in de zaak Bank Santander/ECB (ECLI:EU:T:2026:200; zie Nuijten, FR 2026/8). Daaruit blijkt dat eisen aan toegang tot de rechter in het licht van artikel 47 Handvest moeten worden uitgelegd en dat mede daarom de rechtmatigheid van een door de toezichthouder geuite opvatting aan een rechter voorgelegd moet kunnen worden, ook wanneer aan deze uiting geen sancties werden verbonden. In deze zaak ging het om een oordeel over de uitleg van een EU-norm als gevolg waarvan de bank haar kernkapitaal lager moest vaststellen. Volgens het Gerecht mag effectieve rechtsbescherming niet pas na overtreding beschikbaar komen als de toezichtsuiting concreet, definitief en nalevingsgericht is, en niet-naleving kan leiden tot sancties.

In Nederland zou een zaak over een vergelijkbare uiting van een nationale toezichthouder, zoals DNB of de AFM, aan de civiele rechter moeten worden voorgelegd. De eis van effectieve rechtsbescherming, die behalve uit artikel 47 Handvest volgt uit de breed van toepassing zijnde artikelen 6 EVRM en 17 Grondwet, vraagt echter dat de rechtsgang niet alleen formeel openstaat, maar eveneens praktisch en effectief is. Ook voor bestuurlijke rechtsoordelen.

Daarom moet de bedoelde vaste jurisprudentie snel worden bijgesteld: het moeten afwachten van handhaving dient sneller als onevenredig bezwarend te worden aangemerkt, zodat bij bestuurlijke rechtsoordelen vaker dan nu de weg naar de bestuursrechter openstaat. Verder verdient de voorgestelde verzoekschriftprocedure serieuze overweging.

Dit Vooraf is gepubliceerd in NJB 2026/2058, afl. 36

Afbeelding: Shutterstock

Over de auteur(s)
Tom Barkhuysen
Advocaat-partner bestuursrecht bij Stibbe en hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden