Tussen de politieke bedrijven door bracht de tweede Staat van de wetgeving ook geen blijde boodschap. Al sinds de jaren tachtig proberen we wetgeving te vereenvoudigen, maar het aantal regels en uitzonderingen blijft groeien, waardoor burgers, bedrijven en overheidsorganisaties steeds meer moeite hebben om hun weg te vinden. Dat geeft ongelukken. Burgers laten rechten onbenut omdat zij niet weten waarop zij aanspraak kunnen maken, terwijl complexe regelingen, we hebben het meegemaakt, kunnen leiden tot onterechte terugvorderingen en slepende procedures. Daarbij dreigt rechtsongelijkheid: wie niet voldoende geld, kennis en juridische ondersteuning heeft, verdwaalt in de rechtsstaat. Uitvoeringsorganisaties, toezichthouders en rechters moeten ingewikkelde en soms onderling tegenstrijdige regels toepassen en dat stelt zowel uitvoerbaarheid als rechtsbescherming op de proef. Geeft het hoop dat we het wetgevingsproces zelf als cruciale oorzaak kunnen aanwijzen? Nieuwe politieke wensen leiden al snel tot aanvullende regels, verfijningen of uitzonderingen. Tijdens consultaties, advisering en parlementaire behandeling – een versplinterd politiek landschap helpt niet – worden nieuwe belangen ingebracht die vervolgens een plaats moeten krijgen. En wat wettelijk is vastgelegd, wordt zelden weer geschrapt. Onder politieke druk komt er juist nog wat bij zonder dat is onderzocht of bestaande regels misschien al soelaas bieden. Met deze ‘regelreflex’, zo is de boodschap, ‘regelt’ Nederland ‘zich vast’.

Regelvast zijn we echter bepaald niet, zo leert het zojuist verschenen rapport Een boer met kiespijn lacht niet waarin de Nationale ombudsman de situatie van de boeren uitlicht. Zij werden het afgelopen decennium geconfronteerd met veranderende regels over o.m. stikstof, mest, natuur, water en dierenwelzijn, met tegenstrijdige regels en plannen en met onduidelijke besluiten waardoor velen niet wisten waar ze aan toe waren. Gevolg: investeringen moesten worden uitgesteld, plannen voor verduurzaming en innovatie kwamen in de knel en de gedroomde toekomst (volgende generatie zet bedrijf voort) raakte uit het zicht. We mogen de – soms ook bedenkelijke – rol van de boerenlobby niet uitvlakken, maar Van Zutphen oordeelt hard over de overheid: zij was onvoldoende betrouwbaar, nam geen regie en luisterde niet. Zijn aanbevelingen verrassen niet: stel duidelijke lange termijn-doelen en houd daaraan ook vast, neem als ministerie de leiding en bekommer je om op elkaar aansluitende regels en plannen van de verschillende overheden. En doe je voordeel met de kennis van boeren, want “Hun boerenverstand is de afgelopen jaren te vaak genegeerd”. Mogen zij dan uitgaan van onveranderlijke regels en eenmaal gemaakte keuzes? Nee, maar boeren mogen dan wel rekenen op een overheid die eerlijk is over wat wel en niet kan en die geen beloften doet die zij niet kan waarmaken. Is dat nu zoveel gevraagd?

Nog steeds in dezelfde week brak de Afdeling advisering van de Raad van State de staf over de Novelle uitbreiding vermogenswinstbelasting box 3. Deze beoogt een aanpassing van het Wetsvoorstel werkelijk rendement box 3 dat bij de Senaat ligt. Dat wetsvoorstel mikt op een heffing per 2028 op basis van werkelijk rendement via een vermogensaanwassystematiek, met als uitzondering een vermogenswinstsystematiek voor onroerende zaken en startende ondernemingen. Omdat de regering inmiddels het box 3-stelsel wil ‘doorontwikkelen’ naar een volledige vermogenswinstsystematiek per 2030, wordt met de novelle alvast een eerste stap gezet: per 2028 wordt nog een aantal vermogensbestanddelen in de vermogenswinstsystematiek ondergebracht. Tot 2030 valt de rest dan onder de vermogensaanwassystematiek.

In de taal van ‘Den Haag’ maakt de Afdeling advisering gehakt van het plan. Een stelselwijziging in box 3 via een met grote spoed tot stand gebrachte novelle, ‘doet afbreuk aan de zorgvuldigheid van het wetgevingsproces’. Dit trekt een wissel op de wetgevingskwaliteit én op de uitvoering. De regering beoogt zonder duidelijke rechtvaardiging een tijdelijk onderscheid tussen vermogensbestanddelen op het vlak van heffingssystematiek. Dat is niet alleen ‘kwetsbaar’; het tijdelijke hybride stelsel drukt ook op de personele capaciteit en brengt extra uitvoeringskosten mee. De Afdeling is glashelder: gegeven de maatschappelijke discussie en de voorgeschiedenis van procedures en hersteloperaties, zijn rust en duidelijkheid gewenst op ‘box 3-terrein’ en moeten verdere kwetsbaarheden worden vermeden. Ook de uitvoering is daarbij gebaat: een tijdelijk hybride systeem vraagt veel van de Belastingdienst en van het ‘doenvermogen’ van belastingplichtigen. Gelet op de al bestaande opgaven voor de Belastingdienst én stevige bezuinigingen op deze organisatie, is invoering per 2028 niet verantwoord. Om op zorgvuldige wijze tot een solide, uitvoerbaar en adequaat gedekt box 3-stelsel te komen, zou de regering de novelle niet moeten indienen, het Wetsvoorstel werkelijk rendement box 3 moeten intrekken, en met een nieuw wetsvoorstel moeten komen om per 2030 in één keer op een nieuw stelsel over te stappen. Daar is geen woord Spaans bij.

In een week waarin ‘Jetten’ zijn verstand verloor, vroegen andere ‘Haagse kringen’ aandacht voor basale wijsheden. De Ombudsman herinnerde eraan dat burgers moeten kunnen rekenen op een overheid die eerlijk is over wat wel en niet kan, die geen beloften doet die zij niet kan waarmaken en die hen serieus neemt. De Staat van de wetgeving scherpt in dat ‘schrijven’ ook ‘schrappen’ is en dat ‘bezint eer ge begint’ nog altijd een verstandig advies is. En bij de Afdeling advisering leerde de regering een even harde als fundamentele les: haastige spoed is zelden goed. Basale wijsheden of gewoon boerenverstand?

Dit Vooraf is gepubliceerd in NJB 2026/1992, afl. 35

Afbeelding: istock

Over de auteur(s)

Ton Hartlief

A-G bij de Hoge Raad en hoogleraar privaatrecht