Rechtzoekenden zonder rechtsbijstand hebben doorgaans geen of maar beperkte juridische kennis. Zij moeten juridische problemen, en eventuele juridische procedures die daaruit volgen, daardoor aanpakken in voor hen onzekere situaties. Vanuit een juridisch oogpunt, is dat niet zonder gevolgen. Zo ervaren rechtzoekenden zonder rechtsbijstand in de praktijk moeilijkheden om hun standpunt effectief uiteen te zetten of om zich behoorlijk te verweren in civiele procedures. Daarom beargumenteert Anne Janssen in haar proefschrift dat rechtzoekenden zonder rechtsbijstand een kwetsbare, juridische positie innemen in civiele procedures. Aan de hand van verschillende empirisch-juridische studies heeft zij over die juridische kwetsbaarheid meer informatie verzameld. Ook doet ze enkele aanbevelingen hoe hun procespositie, en daarmee hun toegang tot het recht, kan worden versterkt.
Informatieonzekerheid, procedurele rechtvaardigheid en vertrouwen
Uit twee interview-studies met rechtzoekenden zonder rechtsbijstand na afloop van de rolzitting en mondelinge behandeling volgde dat er bij rechtzoekenden zonder rechtsbijstand informatieonzekerheid bestond. Zo gaven rechtzoekenden uit zichzelf aan dat zij maar over beperkte informatie beschikten om fundamentele oordelen te kunnen vormen over eerlijke behandeling en vertrouwen in de rechter. Rechtzoekenden hadden onder meer nog weinig informatie over het verloop van de procedure en het geldende (proces)recht, met name na afloop van de rolzitting. Aangezien kwetsbare rechtzoekenden niet zelden behoren tot maatschappelijke groepen die doorgaans minder vertrouwen hebben in maatschappelijke instanties, is het een belangrijke bevinding dat zij veel waarde hechten aan de informatie die zij tijdens de procedure verkrijgen en op constructieve wijze met informatieonzekerheid om kunnen gaan.
Procesrechtelijke obstakels
De informatieonzekerheid die rechtzoekenden benoemden, is niet zonder juridische gevolgen. Aan de hand van een bestudering van het civiele procesrecht en focusgroepen met kantonrechters heb ik een aantal concrete procesrechtelijke obstakels in kaart gebracht waar rechtzoekenden zonder rechtsbijstand in de praktijk tegenaan lopen. Zo hebben rechtzoekenden onder meer moeite om aan fundamentele (pre)processuele verplichtingen te voldoen zoals de stelplicht en bewijsaandraagplicht. Ook maken rechtzoekenden zonder rechtsbijstand niet altijd gebruik van procesrechtelijke mogelijkheden, zoals het instellen van tegenvorderingen of opwerpen van incidenten. Deze procesrechtelijke obstakels raken aan de kern van het civiele procesrecht en raken kwetsbare rechtzoekenden daarmee in hun toegang tot het recht. De voornaamste aanbeveling van deze dissertatie betreft het verbeteren van de informatievoorziening voor rechtzoekenden zonder rechtsbijstand voorafgaand aan civiele procedures, zodat zij beter geïnformeerd de procedure betreden. Rechtzoekenden moeten zich er op zijn minst van bewust te zijn dat er procesregels gelden en hoe de civiele procedure in hoofdlijnen kan verlopen. Verder is het essentieel dat civiele rechters een actieve rol aannemen in civiele procedures. Meer specifiek kunnen rechters de rolzitting aangrijpen om uitleg te geven over het procesverloop en het bestaan van diverse procesverplichtingen. Daarnaast dient er juist in rechtszaken waarin rechtzoekenden zonder rechtsbijstand procederen door kantonrechters een mondelinge behandeling te worden bepaald, waarbij de rechter kan doorvragen naar de relevante feiten en de onderbouwing daarvan van partijen (onder meer op grond van art. 24 lid 2 Rv). Voorafgaand aan de mondelinge behandeling is het wenselijk om op grond van art. 22 Rv al zoveel mogelijk informatie te verzamelen over de relevante feiten.
Janssen heeft haar proefschrift verdedigd op 15 oktober aan de Universiteit Utrecht. Promotoren: prof. Kim van der Kraats, prof. Kees van den Bos en prof. Sonja Bekker.
Anne Janssen
Kwetsbare rechtzoekenden in civiele procedures: Informatieonzekerheid, ervaren procedurele rechtvaardigheid en de procespositie voor rechtzoekenden zonder rechtsbijstand
Universiteit Utrecht 2026, ISBN 978 90 393 8091 8
Het proefschrift is digitaal te raadplegen via de repository van de UU. Individuele artikelen zijn gepubliceerd in onder andere NTBR en RdW en ook afzonderlijk via InView te raadplegen.
De figuren van rechtzoekenden op de kaft zijn ontworpen door Eleni Debo.