De wereld zoals we die kenden bestaat niet meer… Het zou een zin uit The Odyssey kunnen zijn. Zij komt ook voor in het jongste WRR-rapport Strategisch handelen. Beleid voor een geopolitieke economie (p. 67). Landen als Nederland hebben lang vrijhandel als cruciaal voor welvaart gezien. Van wederzijdse economische afhankelijkheid zou uiteindelijk iedereen profiteren. Inmiddels is de wereldhandel ‘scheefgetrokken’ door China en de VS, landen waarvan wij voor onze verdediging (SpaceX), technologie en grondstoffen afhankelijk geworden zijn en die niet vies zijn van staatssteun, het kunstmatig laag houden van de koers van de eigen munt of het opleggen van importheffingen.
Europa verliest in diverse sectoren, de auto-industrie is illustratief, alras banen in de concurrentiestrijd. Inzetten op innovatie is een ‘must’ maar niet genoeg om de Europese industrie werkelijk mee te laten spelen. Daarvoor, aldus de WRR, moet de handel weer ‘rechtgetrokken’ worden, desnoods door als EU onorthodoxe middelen in te zetten als het geven van staatssteun, het opleggen van importheffingen en het verlagen van de koers van de euro. Vloeken in de kerk van de vrijhandel? Zeker, maar, waarschuwt de WRR, niets doen heeft een hoge prijs: ‘alleen door onorthodox te durven denken, kunnen we bouwen aan een welvarende toekomst voor Europa en Nederland’ (p. 67-69). Hoewel het buzzword ‘weerbaarheid’ niet valt, heeft het daar alles mee te maken.
De wereld zoals we die kenden bestaat niet meer… We waren deze zomer getuige of lijdend voorwerp van ongekende gebeurtenissen: naast tropische hitte en droogte en onvoorstelbare natuurbranden ging het om extreem lage rivierwaterstanden waardoor de Rijn bijna werd ‘doorgeknipt’ in Duitsland en die bij ons o.m. leidden tot scheuren in dijken, verzilting en afsluiting van het Twentekanaal. Een ramp en dus grond voor toepassing van de Wet tegemoetkoming schade bij rampen of, zoals minister Karremans de binnenvaart voorhield, ‘toch een beetje ondernemersrisico’? Vooralsnog komt er geen overheidscompensatie. Adaptatie verdient alle aandacht nu extreem weer ons voorland is. Opnieuw wordt bepleit zoet water niet enkel naar de zee te voeren, maar ook op te vangen in waterbuffers. Goed idee vanuit weerbaarheidsperspectief, maar waar valt water in ons landje nog ruimte te geven? Ruimte voor giga ‘regentonnen’ kan niet voor iets anders (datacenters, woningbouw, duurzame landbouw, defensie (al geeft de Wet op de defensiegereedheid straks zekere voorrang)) worden gebruikt. Het is kiezen en elke keuze, zo zal ook de weerbaarheidsagenda leren, heeft een prijs.
De wereld zoals we die kenden bestaat niet meer… Wie nu precies de Doos van Pandora heeft geopend doet er eigenlijk niet toe (‘Oekraïne’ volgens Poetin (Wildberries), ‘Poetin natuurlijk’ volgens de meeste anderen die overigens vinden dat Trump ook zijn mannetje staat (ontvoering Maduro, aanspraak op Groenland, straffe invoerheffingen, ondermijnen bondgenootschappen (NAVO, Zuid-Korea), ondoordachte aanval op Iran)), maar het ontketende onheil en de dreiging van verdere escalatie (drone op vliegveld Leipzig, Iraanse raketten op Europa?) bepaalt ook onze werkelijkheid. De oorlog tussen de VS en Iran concentreert zich nu op de Straat van Hormuz. De actuele situatie in dat ‘nauw’ bepaalt in ons land de koopkracht en zet ook politiek ‘Den Haag’ onder druk: vredesbijdrage (weerbaarheid!) of boodschappen? Als stad van Vrede en recht ligt Den Haag zelfs onder direct vuur, nu Rubio heeft aangekondigd de ICC ‘steen voor steen te ontmantelen’.1 Deze aanval op de internationale rechtsorde is uiteraard, of moet ik in deze tijden van dreigende onverschilligheid (zoveel abnormaliteit tegelijkertijd wordt feitelijk ‘normaal’) zeggen: ‘gelukkig nog’, veroordeeld in een verklaring van Europese rechters.2 RvR-voorzitter Henk Naves riep Europa op het niet bij woorden te laten: ‘Denk bijvoorbeeld aan het inzetten van de EU-blokkeringsverordening om de effecten van de sancties [bijv. tegen ICC-rechters] teniet te doen.’3 Dat de EU niet zo onorthodox zal optreden omdat zij in de precaire verhouding tot de VS andere belangen hoger aanslaat, is niet onwaarschijnlijk. Een nieuwe bres in de internationale rechtsorde als offer voor economie en veiligheid?
De nieuwe wereld dwingt tot ingrijpende en dus pijnlijke keuzes en het inzetten van onorthodoxe middelen. De politieke situatie in ons land is daarvoor geen solide basis. Dat de aanloop naar Prinsjesdag lastig kan zijn, is geen nieuw inzicht, maar de gang die ons eerste minderheidskabinet maakt is ongekend. Deze staatsrechtelijke noviteit lijkt gedoemd te mislukken in de huidige constellatie die wordt bepaald door polarisatie, uiteenlopende samenstellingen in Tweede en Eerste Kamer, verdeeldheid binnen de coalitie en een oppositie die zegt zich constructief op te stellen maar juist de belangrijkste kabinetsplannen van tafel geveegd wil zien en dus ook niet over haar eigen schaduw heen stapt. In grote dossiers wordt zo, hoewel iedereen zegt dat te betreuren, geen vooruitgang geboekt; soms worden ze als te heet hangijzer gewoon maar weer doorgeschoven (Box 3). ‘Verlamming’ en ‘onbestuurbaarheid’ passen beter op de werkelijkheid van vandaag dan de deze dagen – ook Bontenbal sloot zich in zijn Schoo-lezing (Veerkracht, vertrouwen, vooruitgang) aan bij het koor – zo veel bezongen ‘veerkracht’ en ‘weerbaarheid’ die de samenleving in staat moeten stellen nakende crisissituaties het hoofd te bieden. Dat velen nog niet werkelijk geloven dat het zo lang ondenkbare ook ons kan overkomen is lastig aan te pakken. Het helpt dan niet dat het kabinet, zelf zo gecharmeerd van weerbaarheid, laconiek is over het gegeven dat onze gasvoorraad lang niet zo groot is als eigenlijk was afgesproken: ‘maakt u zich geen zorgen!’ Alsof voor de oude wereld de zon toch nog niet is ondergegaan.
Dit Vooraf is gepubliceerd in NJB 2026/1482, afl. 27.
Afbeelding: istock
Voetnoten
