De democratische rechtsstaat staat onder druk. Dit proefschrift van Annelies van Vark onderzoekt de uitdagingen voor de democratische rechtsstaat op het gebied van veiligheid en stabiliteit en de bijdrage die de krijgsmacht kan leveren aan het versterken van de stabiliteit van de democratische rechtsstaat in Noordwest-Europa. Daarbij worden drie casussen onderzocht, namelijk Nederland, Zweden en Finland. Ook onderzoekt dit proefschrift wat de consequenties daarvan zijn voor civiel-militaire relaties in theorie en de praktijk. Uit het onderzoek komen drie uitdagingen voor de democratische rechtsstaat naar voren die nader gespecificeerd kunnen worden als drie vormen van ondermijning, namelijk:
1. De verwevenheid van interne en externe veiligheid en de opkomst van nieuwe veiligheidsdreigingen (verticale ondermijning;
2. Afnemende sociale cohesie, toenemende sociale onrust en de vorming van parallelle samenlevingen (horizontale ondermijning) en
3. Ondermijning van de democratische rechtsstaat door de staat. Het vakgebied van de civiel-militaire relaties gaat voor een democratische rechtsstaat uit van een strikte scheiding tussen het militaire en het civiele domein en van civiele controle over de krijgsmacht. Van die strikte scheiding blijkt in de drie onderzochte landen steeds minder sprake te zijn. De historische context en het veranderende dreigingsbeeld spelen daarbij een belangrijke rol. In Finland en Zweden speelt de krijgsmacht als gevolg van de Russische dreiging en het total defence model dat in reactie daarop ontwikkeld is een sterke rol in politiek en samenleving, maar wordt zij weinig ingezet voor binnenlandse (politie)taken. In Nederland is de binnenlandse rol van de krijgsmacht juist gegroeid na het einde van de Koude Oorlog. Uit het onderzoek blijkt dat de sterke nadruk in het vakgebied van civiel-militaire relaties op civiele controle in het westen de effectiviteit van het optreden tegen nieuwe veiligheidsdreigingen beperkt. Een betere focus zou zijn hoe de capaciteiten van de krijgsmacht in een binnenlandse context effectief kunnen worden ingezet onder civiel gezag. Daarbij kan gedacht worden aan gemengde eenheden, hybride organisaties of steunverlening. Alle onderzochte landen bewegen richting een model van ‘pragmatische civiele controle’, hetgeen past bij deze tijd van grey zone threats. Dit betekent ook een normalisering van de rol van de krijgsmacht in de politiek, waarbij zij niet langer wordt beschouwd als een exceptionele actor die een coup zou kunnen plegen (hetgeen in de gemiddelde westerse democratische rechtsstaat onrealistisch is), maar als een reguliere bureaucratische actor. Het Finse model voor ‘comprehensive security’ zou daarvoor een goed model kunnen zijn. In dit model zitten alle spelers op het gebied van veiligheid op gelijkwaardige basis aan tafel. Zweden en Nederland hebben recent stappen richting dit model gezet door een Nationale Veiligheidsraad in te richten onder voorzitterschap van de Minister-President. Tegelijkertijd kan de mate van immersie in een democratische rechtsstaat niet onbeperkt zijn; te veel militarisering en civiele afhankelijkheid van de krijgsmacht moet voorkomen worden.
Van Vark promoveerde op 17 oktober 2025 aan de Universiteit Leiden. Promotoren waren prof. mr. dr. Maartje van der Woude en prof. mr. dr. Erwin Muller.
Annelies van Vark
Separation and Immersion. The Changing Role of the Armed Forces in Northwestern Liberal Democracies
Het proefschrift is digitaal te vinden door middel van de volgende link: hdl.handle.net/1887/4270680