Sinds 1 juli 2012 is bij de Hoge Raad art. 80a RO van toepassing, op basis waarvan (naast het al lang bestaande art. 81, lid 1, RO) de Hoge Raad de instroom van zaken reeds bij de poort kan beheersen door bij een deel daarvan direct – zonder kenbare inhoudelijke motivering – de niet-ontvankelijkheid uit te spreken.1
Binnen de Hoge Raad lijkt dat grosso modo als onvermijdelijk of noodzakelijk te worden gezien, door sommigen geduid als een noodzakelijk kwaad. Buiten het gebouw aan het Korte Voorhout 8 bestaat openlijker kritiek, niet in de laatste plaats bij de advocatuur, waar het woord “kwaad” aanzienlijk meer aanhang heeft dan de term “noodzakelijk”. Weliswaar lijkt sprake van een zekere berusting, maar niet bij iedereen. Zo waren recentelijk bij het afscheidssymposium van Taru Spronken op 10 februari 2026 bij diverse sprekers kritische geluiden over 80a te horen en ook bij het meest recente congres van de vereniging van civiele cassatieadvocaten werden, naar verluidt, meermaals stevige gevoelens van ongenoegen geuit over de veelvuldige toepassing van 81 RO.
In de VS bestaat al veel langer een selectiemechanisme aan de poort, de zogeheten “certiorari”-procedure (of kortweg: cert).2 waarbij iedere zaak vooraf wordt bekeken op toelaatbaarheid en slechts in (verdere) behandeling wordt genomen na verlening van de grant of cert. Zou het aanbeveling verdienen om die procedure eens wat nader te bekijken om wellicht daaraan inspiratie voor verdere gedachtevorming te ontlenen?3
Een cert petition moet elektronisch worden ingediend binnen 90 dagen4 na de uitspraak in de vorige instantie, veelal een van de 13 Federal Courts of Appeal of een van de statelijke Supreme Courts.5 Het is een (voor)procedure op tegenspraak, waarbij ook amicus briefs kunnen worden ingediend. Sinds 1972 worden alle cert petitions toebedeeld aan de Cert Pool, waaraan op dit moment 7 van de 9 Justices en hun law clerks deelnemen.6 In de Cert Pool bekijkt steeds een van de law clerks een cert petition en schrijft een pool memo met een beschrijving van de zaak en de juridische argumenten, afgesloten met een advies of cert grant moet worden verleend of niet. De pool memo’s worden gedeeld met de law clerks van de andere Justices in de Cert Pool (en worden soms gelezen door de Justices zelf) en belanden vervolgens op ofwel de discuss list ofwel de dead list. De zaken op de discuss list worden dan besproken door alle Justices.7 Een cert grant wordt verleend als minimaal 4 Justices daar vóór zijn. Dit heet de Rule of Four. De Supreme Court laat per jaarlijkse zittingsperiode (de zogenoemde Term)8 ongeveer 80 zaken toe van de 7000-8000 ingediende cert petitions.
Wat mij betreft valt vooral op – in negatieve zin - dat een aanzienlijk deel van de cert petitions (vrijwel) uitsluitend door law clerks (merendeels uit de Cert Pool) wordt beoordeeld, namelijk die cert petitions die meteen op de dead list belanden. Doen wij het beter? Bij de strafkamer van de Hoge Raad worden alle ingekomen zaken eerst bekeken door een selectieteam van ervaren WB-ers (leden van het Wetenschappelijk Bureau), die de ruim 1400 “peken” (schrifturen zonder cassatiemiddel) er direct uitvissen en voor het overige tevens adviseren over toepassing van art. 80a. In bijna 60% van de niet-peken wordt geadviseerd tot toepassing van art. 80a (in 2024 in ongeveer 980 gevallen). Dat advies wordt door 3 raadsheren beoordeeld, mede aan de hand van de schriftuur, het bestreden arrest en andere processtukken.9
In de civiele kamer vindt vrijwel geen toepassing van art. 80a (meer) plaats. Wel vindt tussen de 35 en 40% van de zaken zijn lot met toepassing van art. 81, lid 1, RO. In al die zaken wordt wel door het Parket geconcludeerd en is dus in ieder geval een (voor de justitiabele) kenbare inhoudelijke beoordeling te lezen. Maar ook in het civiele geldt dat we nu al langdurig te maken hebben met rechterlijke oordeelsvorming die op grote schaal verscholen blijft achter standaardtaal en moeten we het wat betreft uitleg van een verwerping vaak doen met de (knappe) conclusies van de A-G’s.
Al met al laat de praktijk in de VS en bij ons zien dat de rechtspleging slechter kan functioneren naarmate de aantallen zaken groter zijn, Dat is begrijpelijk maar daarmee niet gelegitimeerd. Het is voor de rechtsstaat (en het vertrouwen daarin) niet goed dat juist de hoogste rechter in (heel) veel gevallen het recht niet inhoudelijk gemotiveerd toepast. Dat mag nooit een rustig bezit worden, ook al doen we het misschien wat beter dan in de VS.10 Verborgen rechtersrecht, zij het (soms) met mooie toelichting in conclusies (zonder dat steeds duidelijk is wat de rechter daarvan vindt), is niet aanvaardbaar, zeker niet als iets blijvends. Dat is gewoon geen (goede vorm van) recht doen.11
Dit Vooraf is gepubliceerd in NJB 2026/347, afl. 7
Afbeelding: ©Shutterstock
Voetnoten
1 Zie het WODC-rapport “Evaluatie van artikel 80a Wet op de rechterlijke organisatie”, Montaigne Centrum voor Rechtsstaat en Rechtspleging, Utrecht 2021.
2 Latijn voor “te certificeren”, uit te spreken als “sair shee oh RAR ee”. De procedure staat voluit bekend als de “petition for writ of certiorari”.
3 Het hiernavolgende is ontleend aan https://www.scotusblog.com, een blog dat bestaat sinds 2002 en sinds 2025 wordt beheerd door Dispatch Media, Inc. “SCOTUS” staat voor Supreme Court Of The United States.
4 Er is de mogelijkheid om eenmalig om 60 dagen uitstel te verzoeken.
5 Ook tegen beslissingen van de high courts van de District of Columbia en bijvoorbeeld Puerto Rico kunnen cert petitions worden gericht, evenals tegen beslissingen van statelijke Courts of Appeal indien certiorari door de statelijke Supreme Courts is geweigerd. In al deze gevallen moeten dan wel vragen van federaal of grondwettelijk recht aan de orde zijn.
6 Justices Alito en Gorsuch nemen geen deel aan de Cert Pool en zij en hun law clerks beoordelen alle ingekomen cert petitions zelf.
7 Zaken op de deadlist worden geweigerd.
8 Een Term loopt van de eerste maandag van oktober tot juni of juli in het jaar daarop.
9 In een zeer kleine minderheid (minder dan 10%) van de 80a-zaken wordt dan een conclusie gevraagd en genomen. Bij de belastingkamer wordt in ongeveer 140 van de kleine 700 zaken geconcludeerd en overstijgt de toepassing van 80a en 81 tezamen ruim het aantal gemotiveerde uitspraken. Wel gaat iedere zaak langs een raadkamer van 3. Zie hierover (en over andere cijfers met betrekking tot de Hoge Raad), WODC-rapport, hoofdstuk 7 (Cijfers over afdoeningen) en de jaarverslagen van de Hoge Raad.
10 Certiorari (in deze vorm) kan ons helaas dus niet als inspiratiebron dienen.
11 En dit probleem moet dan ook weer snel op de politieke agenda komen.
