Bij de oprichting van de Verenigde Naties was de toekenning van het vetorecht aan de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad, waaronder de VS en Rusland, gekoppeld aan een primaire verantwoordelijkheid van die staten voor het systeem van collectieve veiligheid, als hoeders van de doeleinden en beginselen van de Verenigde Naties. Inmiddels lijkt het VN-systeem van collectieve veiligheid onherstelbaar gebroken, nu zowel Rusland als de VS de waarden van de VN niet langer beschermen, maar deze zelfs schenden.

Hoe paradoxaal het misschien ook klinkt maar met zijn Vredesraad (Board of Peace) gaat de Amerikaanse president actief verder met het ondermijnen van de op regels gebaseerde orde van het VN-Handvest voor collectieve veiligheid.

Een jaar geleden, kort na zijn weer aantreden als president, konden al de eerste aanwijzingen worden gezien van een politiek van ‘power play’ in plaats van rule of law. Dat was toen drie jaar na de Russische aanval op Oekraïne de Verenigde Staten (VS) niet langer als in voorgaande jaren een resolutie wilden ondersteunen waarin de Russische schending van het internationaal recht in de meest duidelijke bewoordingen werd afgewezen, maar daar zelfs tegen stemden.

Vanwege de door een Russisch veto geblokkeerde Veiligheidsraad was de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties (VN) in 2022 kort na de Russische aanval in een speciale (elfde) spoedsessie bijeengekomen. Daar werden in 2022, in 2023 en in 2024 steeds met steun van de VS resoluties aangenomen waarin Rusland als agressor werd aangemerkt, de doelstellingen en beginselen van de VN nog eens werden bevestigd en opgeroepen werd dit conflict te beëindigen.

Ook in februari 2025 ging het in die speciale spoedzitting van de Algemene Vergadering om een resolutie (ingediend door Oekraïne en Europese staten), waarbij de Russische aanval op Oekraïne en de nog steeds voortdurende oorlog werden veroordeeld met een oproep tot beëindiging ervan.

De Verenigde Staten stemden toen tégen die resolutie (ES-11/7). Daarmee behoorden ze toen ineens tot een groep van achttien tegenstemmende staten en bevonden ze zich in het gezelschap van onder meer Rusland, Wit-Rusland, Noord-Korea en Israël! De VS kozen zelfs niet voor de mindere variant van het zich onthouden van stemming, zoals China. De resolutie werd overigens wel aangenomen.

Daags erna betitelde de commentator Bret Stephens dit in de New York Times als de meest beschamende stem ooit door Amerika in de Verenigde Naties uitgebracht. Een andere columnist, Nicolas Kristof, ging zelfs nog verder door op X te schrijven: (dit is) verder bewijs dat President Trump de VS verandert in een soort moderne Sovjet-satelliet nu de VS zegt dat het de kant kiest van Rusland door tegen een VN-resolutie te stemmen die Russische agressie veroordeelt.

De toen door de VS zelf als alternatief voorgestelde resolutie van minimale omvang stelde weinig voor, ondanks enkele aangenomen amendementen. Dit laatste leidde er zelfs toe dat die resolutie wel werd aangenomen, maar dat de VS zich daarbij van stemming onthield. Daarmee werd al aan het begin van President Trumps tweede termijn duidelijk dat voor de VS de rechtsbeginselen van het Handvest niet langer leidend waren.

Eind 2024 constateerde ik samen met mijn medehoofdredacteur van het Journal of Conflict & Security Law in een afsluitend redactioneel ¹  na 25 jaar en terugkijkend op die kwart eeuw dat de conclusie onontkoombaar was dat het systeem van collectieve veiligheid van de Verenigde Naties met de Russische invasie van Oekraïne van februari 2022 volledig gebroken was, zeker waar die veroveringsoorlog nog steeds voortduurde en de Veiligheidsraad door gebruik van het Russische veto geblokkeerd was. Bij die zwarte conclusie speelde vooral ook mee dat Rusland niet alleen de kernnorm van het Handvest van de VN geen geweld te gebruiken op flagrante wijze schond, maar bovendien dat Rusland een veto-staat was. Bij de oprichting van de Verenigde Naties was de toekenning van het vetorecht aan de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad gekoppeld aan een primaire verantwoordelijkheid van politieke aard van die staten voor dit systeem van collectieve veiligheid, namelijk als hoeders (beschermers) van de doeleinden en beginselen van de Verenigde Naties. Dat valt af te leiden uit de Yalta-verklaring en de Verklaring in 1945 in San Francisco door de toenmalige vier grootmachten en overwinnaars van WO-II als ‘sponsors’ van de VN.

In de kern gaat het er daarbij om dat de permanente leden geacht worden een speciale verantwoordelijkheid te hebben dat het systeem van collectieve veiligheid van de VN werkt en dat de in het Handvest van de VN vastgelegde regels van internationaal recht door alle staten worden nagekomen, zoals de soevereine gelijkheid van alle lidstaten en het verbod op gebruik van (en dreigen met) geweld.

Ruim een jaar later valt niet aan de conclusie te ontkomen dat het al aangetaste VN-systeem van collectieve veiligheid onherstelbaar gebroken lijkt, nu de VS, een andere hoeder, zich aan de kant van Rusland hebben geschaard en de centrale waarden van de VN niet langer beschermen, maar deze zelfs schenden. Een eenvoudige optelsom leidt tot die conclusie: van het niet-steunen van die veroordelende resolutie van Rusland tot de inbreuk op de soevereiniteit van Venezuela met de Amerikaanse militaire actie aldaar om de Venezolaanse president Maduro te ontvoeren. Maar ook eerder was daar sprake van, bij het vernietigen van een aantal uit Venezuela en Colombia afkomstige kleine boten met bemanning op volle zee onder het mom dat deze boten drugs vervoerden bestemd voor de VS. Anders dan bij de inval in Irak in 2003 werd bovendien niet eens gepretendeerd dat dit gebeurde binnen de regels van het internationale recht, bijvoorbeeld met een beroep op een van de uitzonderingen op het verbod geweld te gebruiken.

Met de dreigementen over Groenland werd opnieuw aangetoond dat de VS zich niet langer gebonden achten aan regels van internationaal recht. Onbeschaamd werd de soevereiniteit van – nota bene – een trouwe bondgenoot als Denemarken opzijgeschoven door de eis aan Denemarken op de eigendom van Groenland onder dreiging van tariefheffingen en zo nodig militair optreden. Die afdreiging is immers in strijd met het internationale recht. De recente aanval op Iran is echter een volgende inbreuk van formaat op het internationale recht (geen mandaat van de Veiligheidsraad en geen imminente dreiging, die een militaire actie in zelfverdediging zou rechtvaardigen) met als gevolg een uitgebroken oorlog in het Midden-Oosten, die ook wereldwijd nog niet te overziene repercussies heeft.

Dit laat zien dat ook Amerika net als Rusland niet langer kan worden beschouwd als hoeder van de beginselen van het Handvest. De VS schuiven de VN op een tweede plan en maken duidelijk zich af te zetten tegen een multilaterale op regels gebaseerde rechtsorde. Niet zo verwonderlijk is het dan ook dat de Amerikaanse Veiligheidsstrategie van november 2025 met geen woord rept over de VN.

In het recente verleden hebben verschillende vetostaten meerdere malen in strijd gehandeld met de doeleinden en beginselen van de Verenigde Naties (bijvoorbeeld de inval in Irak in 2003 door de VS en het VK zonder mandaat van de Veiligheidsraad of door Rusland in Georgië in 2008, of bij het innemen van de Krim in 2014), maar dan bleef de Veiligheidsraad tot op zekere hoogte nog wel functioneren. Dat is niet langer het geval na de Russische veroveringsoorlog in Oekraïne. Door het Russische veto is het de Veiligheidsraad onmogelijk gemaakt zijn centrale taak te realiseren om vrede en veiligheid te handhaven via bindende besluiten. In het geval van de Iraanse oorlog kunnen we nu ook een Amerikaans veto verwachten met betrekking tot eventuele initiatieven vanuit de Veiligheidsraad voor bindende besluiten om deze oorlog te beëindigen.

Hoe moet tegen deze achtergrond dan Trumps Vredesraad (Board of Peace) worden gezien? Die Vredesraad is een uitwerking van de door hem voorgestelde Vredesraad als onderdeel van het Amerikaanse plan om het Gaza-conflict te beëindigen. In dat kader is het een toezichthoudend orgaan op de uitvoering van dat Gaza Vredesplan en wordt het omschreven als ‘een nieuw internationaal overgangsorgaan’ onder voorzitterschap van President Trump met nader aan te kondigen andere leden en staatshoofden. Opvallend was dat de VS nog wel aan de Veiligheidsraad legitimatie voor dit vredesplan vroegen, die dit plan met deze Vredesraad (tot eind 2027) vervolgens ondersteunde met resolutie 2803 van november 2025, zonder uitgebracht veto.

Vervolgens nodigt Trump een groep van ongeveer zestig landen (waaronder Nederland) uit voor een Vredesraad met een algemene taak om ‘blijvende vrede te verzekeren in gebieden met conflict of waar die dreigen’. Op die Vredesraad met zo’n bredere taak heeft de legitimatie door de VN Veiligheidsraad van het Gaza Vredesplan echter geen betrekking.

Het is overduidelijk dat met die Vredesraad met dat brede doel om conflicten op te lossen (onder zijn voorzitterschap en van onbepaalde duur) Trump iets introduceert dat concurreert met de VN en in het bijzonder met de Veiligheidsraad als het centrale orgaan om vrede en veiligheid te handhaven, maar dan wel zonder gebonden te zijn aan rechtsregels. Met andere woorden: Trump wil daarbij zelf aan de knoppen zitten zonder aan regels gebonden te zijn. De recente schendingen van het internationaal recht laten zien dat hij daarbij kiest voor het primaat van macht boven de rule of law. Dat nu is strijdig met de op regels gebaseerde doeleinden en beginselen van de VN. Dit zet expliciet de bijl verder aan de wortels van de VN en dit gebeurt dan ook nog eens door een van de veto-staten, die een bijzondere verantwoordelijkheid heeft voor juist het overeind houden van het VN-systeem van collectieve veiligheid. Zo’n Vredesraad met het brede doel om conflicten op te lossen lijkt dan ook niet levensvatbaar. Ook het aantal en type staten (zo’n 24) die zich bij de Vredesraad hebben aangesloten wijst daarop. Het is dan ook niet verwonderlijk dat al een aantal Westerse landen als Frankrijk, Engeland (beide veto-staten) of Noorwegen, Slovenië, Spanje, Italië en Zweden de uitnodiging hebben afgeslagen. Helder dus dat ook Nederland die uitnodiging moet afwijzen.

Nederland zou verder actief moeten bevorderen dat zolang de Veiligheidsraad is lamgelegd en er bij conflicten sprake is van een bedreiging van de vrede of daden van agressie, gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om een speciale spoedsessie van de Algemene Vergadering bijeen te roepen (net als bij de inval in Oekraïne). Die kan dan wel geen bindende besluiten nemen zoals de Veiligheidsraad, maar kan in ieder geval een mogelijke oplossing legitimeren.

Vooral moet voorkomen worden dat de VN verder ontmanteld worden en dat de Verenigde Naties failliet gaan, waarvoor zijn Secretaris-Generaal Antonio Guterres onlangs dringend waarschuwde. Nederland zou hiertoe initiatieven moeten nemen met andere (Europese) staten. Immers, de VN is de enige wereldwijde op internationaal recht gebaseerde internationale organisatie met het doel vrede te handhaven.

Dit artikel is verschenen in NJB 2026/586 afl. 11 
Afbeelding © Lev Radin/Sipa USA/ANP