Artikelen van Tycho de Graaf
Tijdschrift
NJB 34 (2026)
De schendbaarheid van de wet in Suriname
Op 26 juni 2026 zond het kabinet het wetsvoorstel constitutionele toetsing voor advies naar de Raad van State. Het model dat Nederland daarmee kiest, concrete toetsing van formele wetten aan grondrechten door alle rechters en zonder afzonderlijk hof, past Suriname al sinds 1975 toe, wel aangevuld met een Constitutioneel Hof. Deze bijdrage reconstrueert de herkomst van dat stelsel, analyseert de uitspraken van het Hof over de Amnestiewet en het kiesstelsel en hun doorwerking in politiek en samenleving, en laat zien waarom het Hof desondanks sinds 2025 stilligt. De Surinaamse ervaring leert dat constitutionele toetsing de rechtsstaat daadwerkelijk beschermt, maar alleen duurzaam is wanneer het toetsende orgaan institutioneel is verankerd, en dat concrete toetsing door de gewone rechter niet alle constitutionele vragen beantwoordt.
De plaats van GenAI in de opleiding van juristen
In deze bijdrage onderzoeken de auteurs op empirische wijze de verwachtingen van de juridische arbeidsmarkt ten aanzien van AI-vaardigheden van net afgestudeerde juristen die de rechtspraktijk ingaan. Gebleken is dat de juridische praktijk verwacht dat net afgestudeerde juristen vooral beschikken over klassieke kerncompetenties zoals juridische kennis, taalvaardigheid en kritisch oordeelsvermogen. Daarnaast wordt verwacht, maar in mindere mate, dat zij beschikken over digitale en GenAI-competenties, kennis over wanneer GenAI-tools mogen en behoren te worden gebruikt en vaardigheden om GenAI voor juridisch onderzoek te gebruiken.
Waargebeurde sciencefiction
De ontwikkeling van agentic AI stelt het recht voor problemen die verder gaan dan de regulering van een nieuwe technologie. Naarmate AI-systemen autonomer opereren, zelfstandig strategieën ontwikkelen en handelingen verrichten die hun ontwerpers niet hebben voorzien, komen ook klassieke juridische uitgangspunten onder druk te staan. Begrippen als menselijke controle, aansprakelijkheid, voorzienbaarheid, transparantie en toestemming zijn immers gebaseerd op een werkelijkheid waarin uiteindelijk een mens beslist. De opkomst van autonome AI-agents roept daarom de vraag op of bestaande concepten als controle, aansprakelijkheid, transparantie, voorzienbaarheid en menselijke wil nog bruikbaar zijn wanneer systemen steeds autonomer gaan handelen.
Uitvoerbaarheid van de Wet op de defensiegereedheid
De Wet op de defensiegereedheid moet een snelle opschaling van de Nederlandse krijgsmacht mogelijk maken door juridische belemmeringen weg te nemen. Bij de uitvoerbaarheid van die ambitie kunnen vraagtekens geplaatst worden. De beperkte ruimte in Nederland dwingt tot scherpere keuzes over de aard en omvang van militaire activiteiten. Bovendien zou met bondgenoten over onderlinge specialisatie kunnen worden overlegd.
Geachte redactie
In zijn Vooraf van 7 oktober 2026 (NJB 2026/1757, afl. 31) deelt prof. mr. P.J. Wattel de NJB-lezer mee dat het EHRM is bedoeld voor mensenrechten. Ik wreef mijn ogen uit en las het nog eens. Inderdaad: het staat er echt. Dank, professor, voor deze ontdekking. In hetzelfde bestek wordt mijn werk als advocaat van Joke Kuijt badinerend en misprijzend afgedaan als ‘gezelschapsspel voor juristen’. Die laatste typering kent qua trefzekerheid zijn weerga niet: over kwesties als bijvoorbeeld het fundamentele recht om getuigen te ondervragen, in Nederland al decennialang niet op orde, heeft immers iederéén het bij de tandarts.
Tijdschrift
NJB 43 (2021)
Productveiligheid en aansprakelijkheid voor AI
In deze bijdrage wordt het voorstel van de Europese Commissie voor een Artificial Intelligence-Verordening tegen het licht gehouden. Wat zijn de doelen van de nieuwe verordening, wat is het toepassingsbereik en wat is de verhouding van de verordening tot bestaand productveiligheidsrecht? Uitgelegd wordt wat de risicogebaseerde aanpak in het voorstel inhoudt en waarom hoog risico AI-systemen bijzondere aandacht verdienen. Daarna worden hoog risico AI-systemen besproken, waarna op de gevolgen voor de aansprakelijkheid voor AI-systemen in de rechtsverhouding tussen de aanbieder en de gebruiker en tussen derden en de aanbieder wordt ingegaan.
Jonkheer, jonkvrouw, jonkx
Het kabinet is voornemens de voorwaarden voor wijziging van de vermelding van het geslacht in de geboorteakte te versoepelen en de procedure daaromtrent te vereenvoudigen. Een wetsvoorstel hiertoe is thans aanhangig bij de Tweede Kamer. De intentie is dat voortaan een schriftelijke indiening van de wens tot wijziging van de geslachtsregistratie volstaat, waar dat nu een deskundigenverklaring is inhoudende dat men de duurzame overtuiging heeft tot het andere geslacht te behoren. De wetswijziging heeft echter onvoorziene gevolgen voor een klein maar niettemin toch niet geheel onbelangrijk deel van de Nederlandse bevolking: de adel en het Koninklijk Huis. Voor wat betreft de adel is er nog steeds sprake van onderscheid naar geslacht, voor wat betreft het Koninklijk Huis past dit niet goed binnen de reeds opgelegde familierechtelijke bepalingen en de ministeriële verantwoordelijkheid.
Driemaal is (geen) scheepsrecht?
Ondanks een reeks van kritische wetenschappelijke publicaties komt de Afdeling in haar Zelfreflectie naar aanleiding van de toeslagenaffaire niet terug op haar interpretatie van artikel 26 Awir als dwingend recht en het idee dat de wetgever in 2005 bewust een strenge wet aannam. Ook in de eerdere rapporten van de Raad van de Rechtspraak en de Venetië Commissie kwam dit punt niet helder uit de verf. Dit terwijl de dwingendrechtelijke lezing noch uit de wettekst noch uit de wetsgeschiedenis te rechtvaardigen valt. Zo fungeert artikel 26 Awir als een bliksemafleider: enerzijds kan de foute interpretatie van de Wko worden toegegeven, terwijl anderzijds het beeld van de ‘strenge wet’ ook in stand wordt gehouden. Door de oorzaak van de toeslagenaffaire te framen als een gebrek aan rechtsbescherming wordt de discussie over artikel 120 Grondwet en constitutionele toetsing weer leven ingeblazen, terwijl dat nu juist niet het probleem was.