Artikelen van Bart Jacobs
Tijdschrift
NJB 28 (2026)
Juridische ruimte voor Defensie
‘Het jaar 2025 stond in het teken van rivaliserende grootmachten die strijden om politieke, militaire, economische en technologische macht. Internationale samenwerkingsverbanden en afspraken die gebaseerd zijn op gedeelde waarden en regels verliezen kracht.’ Met deze constatering opent het meest recente jaarverslag van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD).
De Wet op de defensiegereedheid in staatsrechtelijk perspectief
De Wet op de defensiegereedheid moet de Nederlandse krijgsmacht in staat stellen sneller en effectiever te reageren op de verslechterde internationale veiligheidssituatie. Het wetsvoorstel neemt juridische belemmeringen weg op uiteenlopende terreinen, waaronder het omgevingsrecht, privacyrecht, arbeidsrecht en aanbestedingsrecht, zodat defensie de noodzakelijke versterking van haar capaciteit kan versnellen. In deze bijdrage wordt deze ingrijpende wet in een staatsrechtelijk perspectief geplaatst. De noodzaak van een sterkere krijgsmacht wordt erkend, al zijn er vraagtekens bij de constitutionele onderbouwing van de wet, het ontbreken van een horizonbepaling en de reikwijdte van de voorgestelde bevoegdheden. Deze ingrijpende belangenafweging vraagt om blijvende democratische verantwoording.
De Wodg en het omgevingsrecht
Het wetsvoorstel Wet op de defensiegereedheid geeft de gereedstelling van de krijgsmacht een uitzonderlijk gewicht binnen het Nederlandse recht. Om militaire activiteiten sneller te kunnen uitvoeren, maakt het voorstel het mogelijk om onder bepaalde voorwaarden af te wijken van bestaande omgevingsrechtelijke regels. Daarmee verschuift het evenwicht tussen defensiebelangen en de bescherming van de leefomgeving. Deze bijdrage onderzoekt hoe het wetsvoorstel omgaat met de nadelige gevolgen van gereedstellingsactiviteiten voor burgers, natuur en andere belangen in de fysieke leefomgeving, en welke vragen dat oproept voor rechtsbescherming, nadeelcompensatie en Europees natuurbeschermingsrecht.
Decentrale overheden als vergeten schakel van de defensiegereedheid?
De voorgestelde Wet op de defensiegereedheid moet Defensie meer ruimte geven om de krijgsmacht snel en effectief gereed te stellen. Maar wat betekent dat voor gemeenten, provincies en waterschappen? Hoe zijn hun bevoegdheden, rechtsbescherming en bestuurlijke positie in het wetsvoorstel geregeld? Deze bijdrage laat zien dat de gevolgen voor decentrale overheden aanzienlijk zijn, terwijl hun positie in het wetsvoorstel opvallend onderbelicht blijft.
De Wet op de defensiegereedheid
Met de voorgestelde Wet op de defensiegereedheid krijgt Defensie nieuwe mogelijkheden om informatie te verzamelen, te verwerken en te delen ter voorbereiding op moderne militaire en hybride dreigingen. Waar de regering spreekt van een noodzakelijk instrument voor een informatiegestuurde krijgsmacht, kan ook gevreesd worden voor een verschuiving richting bevoegdheden die traditioneel zijn voorbehouden aan de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. In deze bijdrage wordt onderzocht hoe het nieuwe informatieregime precies is vormgegeven, welke waarborgen het bevat en waar de juridische en maatschappelijke risico’s liggen. Aan de hand van de lessen uit de LIMC-affaire wordt de verhouding tussen defensiegereedheid, privacybescherming en democratische controle geanalyseerd. Zet de Wodg vooral de deur open naar een nieuwe inlichtingenpraktijk binnen de krijgsmacht?