Complexe regels bedreigen uitvoerbaarheid en vertrouwen in de rechtsstaat

De uitvoerbaarheid van wet- en regelgeving in Nederland staat ernstig onder druk. Door toenemende complexiteit, stapeling van regels en groeiende verwachtingen over maatwerk wordt het voor burgers, bedrijven en uitvoeringsorganisaties steeds moeilijker om wet- en regelgeving na te leven en te handhaven. Dat blijkt uit de preadviezen die centraal staan tijdens het jaarcongres van de Nederlandse Juristen Vereniging (NJV) op 12 juni 2026 in Den Haag.

De preadviezen zijn adviesrapporten, opgesteld door experts om richting te geven aan juridische ontwikkelingen in Nederland en de discussie daarover te stimuleren. Dit jaar zijn de preadviseurs Michiel Tjepkema & Georgina Kuipers, Daan Doorenbos, Ruben Houweling  en Kees van der Staaij. Zij hebben concrete casus van complexe wetgeving geanalyseerd en oplossingsrichtingen geschetst.

Van complexe regels naar praktische onuitvoerbaarheid

De samenleving is complexer geworden, maar wet- en regelgeving zijn dat in nog sterkere mate. Nieuwe regels stapelen zich op, bevatten steeds meer uitzonderingen en stellen zo niet alleen geadresseerden, maar ook uitvoeringsorganisaties, toezichthouders en de rechtspraak voor uitdagingen. Wat niet helpt, is dat wetgeving en uitvoering in de praktijk uit elkaar zijn gegroeid.

De gevolgen zijn zichtbaar op meerdere terreinen: burgers en ondernemers weten steeds minder waar zij aan toe zijn, uitvoeringsorganisaties raken overbelast en verliezen armslag, procedures bij de rechter duren langer, in sommige gevallen wordt wetgeving slechts gedeeltelijk of helemaal niet uitgevoerd, en rechtszekerheid komt onder druk te staan. Typische voorbeelden vormen de stikstofproblematiek en de langdurige hersteloperaties zoals die na de toeslagenaffaire en de versterkingsoperatie in Groningen.

Structureel probleem met grote maatschappelijke impact

De problematiek is niet nieuw, maar neemt wel toe. Onderzoek laat zien dat het aantal regels sterk is gegroeid en de regels zelf ingewikkelder zijn geworden, terwijl de productiviteit van uitvoeringsorganisaties juist afneemt. Ook politiek en bestuur erkennen inmiddels dat de regeldruk en complexiteit zijn doorgeschoten.

De roep om vereenvoudiging neemt toe, net als de roep om haalbare initiatieven:  “Wat kán moet weer de begrenzing zijn van wat de politiek wil,” zo stelde informateur Van Haersma Buma eind 2025. Toch blijkt het in de praktijk lastig om deze ambitie om te zetten in daden.

Drie casus, één centrale vraag: kan het anders?

Tijdens het NJV-congres presenteren de preadviseurs drie diepgaande analyses van complexe regelgeving:

• Tjepkema en Kuipers laten zien hoe hersteloperaties zoals die voor gedupeerden van de toeslagenaffaire kunnen vastlopen in uitvoering, met grote gevolgen voor gedupeerden;

• Doorenbos toont hoe open normen in anti-witwasregelgeving en meerdere toezichtslagen leiden tot enorme uitvoeringslasten en twijfelachtige effectiviteit;

• Houweling illustreert hoe de sterk veranderende maatschappelijke context (groeiend aantal zelfstandigen, demografische ontwikkelingen) het arbeidsrecht onder druk zet.

In een  overkoepelende analyse laat Van der Staaij vervolgens zien dat uitvoerbaarheidsproblemen niet één oorzaak hebben, maar voortkomen uit een combinatie van politieke keuzes, juridische complexiteit en gebrekkige afstemming tussen beleid en uitvoering.

De uit de preadviezen te destilleren centrale boodschap is helder: minder regels is niet genoeg. Nodig zijn beter doordachte regels, realistische verwachtingen en betere samenwerking tussen politiek, uitvoering en rechtspraak.