Rechtspraak vraagt aandacht voor nadelen adviesrecht slachtoffers

Net als het kabinet wil ook de Raad voor de rechtspraak meer ruimte voor het slachtoffer in het strafproces. Een uitbreiding van het bestaande spreekrecht voorziet echter waarschijnlijk beter in de behoeften van slachtoffers dan het adviesrecht van slachtoffers dat het kabinet nu voorstelt. Dit stelt de Raad voor de rechtspraak in zijn advies over het wetsvoorstel waarin slachtoffers en nabestaanden het recht krijgen de rechter te adviseren over juridische kwesties als het bewijs en de hoogte van de straf. De Raad vraagt aandacht voor de aan dit adviesrecht verbonden nadelen.
 

Die nadelen worden ook al in de toelichting op het wetsvoorstel genoemd, maar moeten volgens de Raad zwaarder worden gewogen. Het grootste risico is dat slachtoffers die van het adviesrecht gebruik gaan maken zich op de zitting opnieuw slachtoffer zullen voelen, maar nu slachtoffer van de gang van zaken tijdens het proces. Dat kan gaan gebeuren, als het slachtoffer als getuige moet worden gehoord en als er bij het slachtoffer te hoge verwachtingen ontstaan. De rechter zal immers lang niet altijd rekening kunnen houden met het advies. Een tweede risico is dat de plek van het slachtoffer in het proces sterk wordt gejuridiseerd en dat het straks minder dan nu gaat om de beleving en de gevoelens van het slachtoffer. De Raad is voorstander van het uitbreiden van de mogelijkheden voor slachtoffers om hun verhaal te doen in de rechtszaal, maar ziet meer in een verdere uitbreiding van het bestaande spreekrecht. Daarbij staan niet het uitbrengen van een juridisch advies, maar de persoonlijke ervaringen van het slachtoffer voorop.
 

Uitbreiding rechten

Het wetsvoorstel om aan slachtoffers van misdrijven een adviesrecht te geven, past in de trend om de rechten van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces te verruimen. Eerder kregen zij recht op meer informatie en mogelijkheden om schadevergoeding te eisen. Een belangrijke verruiming was de invoering in 2005 van het spreekrecht voor slachtoffers en nabestaanden: sindsdien mogen zij in de rechtszaal vertellen over hun leed en de consequenties daarvan. In 2012 werd dit spreekrecht uitgebreid, onder andere door meer betrokkenen rond het slachtoffer spreekrecht toe te kennen. Het kabinet wil nu een stap verder zetten door slachtoffers ook een adviesrecht te geven. Dit houdt in dat zij het recht krijgen om de rechtbank te adviseren over vier belangrijke onderdelen van het strafproces: de bewijsvoering, de schuld van de verdachte, de kwalificatie van het misdrijf en de vorm en hoogte van de straf. De rechter moet rekening houden met dit advies en wanneer hij daarvan afwijkt dit uitleggen in zijn vonnis. Volgens het kabinet voorziet dit adviesrecht in een behoefte onder slachtoffers. Uit de evaluatie van het spreekrecht uit 2010 bleek dat de meerderheid van de slachtoffers die daarvan gebruik maakte, daar tevreden over is. Zij voelen zich erkend, serieus genomen en kunnen het misdrijf beter verwerken.

Tevens bleek dat sommigen van hen zich ook uit willen spreken over de hoogte van de straf die volgens hen op zijn plaats is. Op dit moment is dit wettelijk niet toegestaan en kunnen slachtoffers dus door de rechter onderbroken worden als zij spreken over aspecten die de persoonlijke gevolgen overstijgen. Uit de evaluatie bleek echter ook dat rechters regelmatig een ruimere verklaring van slachtoffers in de praktijk toestaan. De Raad voor de rechtspraak onderschrijft het belang om de rechten van slachtoffers beter te laten aansluiten bij de behoefte van bepaalde slachtoffers om zich over meer onderwerpen uit te laten. Ook herkent de Raad het beeld dat rechters met deze behoefte op dit moment verschillend omgaan. De Raad ziet dan ook ruimte voor aanpassing van de wet, zodat een meer uniforme behandeling door rechters kan ontstaan die ruimhartig tegemoetkomt aan behoeften uit de samenleving. De Raad plaatst echter grote vraagtekens bij het voorgestelde adviesrecht als het beste middel om dit doel bereiken.
 

Adviesrecht of spreekrecht?

Zo is het de vraag of slachtoffers wel behoefte hebben aan een dergelijk verstrekkend juridisch adviesrecht. Uit de genoemde evaluatie blijkt namelijk dat slachtoffers vooral gehoord willen worden, ook zonder dat dit invloed heeft op de uitkomst van het proces. Ook is de vraag of het adviesrecht daadwerkelijk leidt tot een sterkere positie van het slachtoffer. Dit wordt in het wetsvoorstel verondersteld, maar niet onderbouwd. Tegelijkertijd heeft het adviesrecht voor slachtoffers verschillende belangrijke nadelen, vindt de Raad. Allereerst het risico dat slachtoffers door het adviesrecht vaker en op scherpe wijze als getuige verhoord zullen worden. Vooral het recht om te spreken over het bewijs vergroot de kans hierop, zeker wanneer bijvoorbeeld de inhoud van het slachtofferadvies of de bewoordingen daarvan afwijken van diens eerdere aangifte bij de politie. Bij veel slachtoffers zal zo’n verhoor rauw op hun dak vallen, verwacht de Raad, met het risico dat zij zich opnieuw slachtoffer zullen voelen. Dit effect, waar al vaker – ook door het parlement –  op is gewezen, vindt de Raad zeer ongewenst.

Een vergelijkbaar risico ontstaat als bij slachtoffers te hoge verwachtingen worden gewekt door het recht om de rechter te adviseren. In het bijzonder het recht van slachtoffers om zich uit te spreken over de gewenste straf zal al snel tot teleurstellingen leiden, waarschuwt de Raad in zijn advies. De rechter weegt ook nu al de verklaring van het slachtoffer mee in de strafmaat. Het is de vraag wat een advies daar nog aan toe kan voegen. Daarnaast moet de rechter in de strafoplegging met meer factoren rekening houden dan alleen de wens van het slachtoffer, zoals het wettelijk strafmaximum, de eis van de officier van justitie, de straffen die voor vergelijkbare zaken worden opgelegd en de persoonlijke omstandigheden van de dader. Dit maakt dat de kans aanzienlijk dat er een verschil zal zijn tussen de straf die de rechter oplegt en de strafmaat waartoe het slachtoffer heeft geadviseerd. Dit vergroot de kans dat slachtoffers zich tekort gedaan voelen.
 

Vertraging proces

Een ander nadeel is dat het adviesrecht zal leiden tot vertraging van rechtszaken. Het slachtoffer en zijn advocaat kunnen zich ontpoppen tot een schaduw-officier van justitie en mogen zich dan net als het openbaar ministerie uitspreken over het bewijs, de schuldvraag, de kwalificatie van het misdrijf en de vereiste strafmaat.  Dit leidt tot extra verzoeken tot onderzoek, tot extra verhoren, tot extra uitleg van de rechters als deze afwijkt van het gegeven advies. Niet alleen leidt dit tot extra werkdruk en vertragingen, ook wordt de positie van het slachtoffer sterk gejuridiseerd. Het slachtoffer wordt haast een volwaardige procespartij. Hierdoor dreigen de persoonlijke ervaringen van het slachtoffer naar de achtergrond te verdwijnen.
 

Ruimer spreekrecht

Vanwege de grote nadelen van het voorgestelde adviesrecht ziet de Raad meer in een inhoudelijke verruiming van het bestaande spreekrecht. Daarbij zou de nadruk nog steeds moeten liggen op het spreken over de persoonlijke ervaringen. Maar het slachtoffer mag in die visie ook over andere, aan het strafbare feit gerelateerde onderwerpen spreken. Dit voor zover het strafproces niet onnodig wordt belast. Dit laatste moet beoordeeld worden door de voorzitter van de strafkamer van de rechtbank. 
 

Boek slachtofferrechten

Naast het advies publiceerde de Rechtspraak deze week ook het boek ‘Slachtoffer en de rechtspraak. Handleiding voor de strafrechtspraktijk’. Het boek is een ruime inventarisatie van de in het laatste decennium sterk gegroeide rechten van slachtoffers. Waar mogelijk worden praktische handreikingen geboden voor de invulling van specifieke rechten. Het boek, geschreven in opdracht van de Raad voor de rechtspraak en het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS), is met name bedoeld voor rechters en andere medewerkers van de Rechtspraak, maar is mogelijk ook bruikbaar voor andere professionals. Het boek is daarom extern beschikbaar.
 

Bericht van 17 januari 2014 op www.rechtspraak.nl

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.