Stresstest rechtsstaat Nederland

In hoeverre voldoet de Nederlandse rechtsorde aan de vereisten van de rechtsstaat? Om een helder beeld te krijgen van de relevante kwesties voor de uitvoering van een stresstest rechtsstaat wordt de rechtsstaat als systeem benaderd. Langs de lijnen van de trias politica wordt verkend welke rechtsstatelijke gebreken in Nederland onderkend kunnen worden in wetgeving, bestuur en rechtspraak, die niet binnen de normale waarborgen van onze rechtsorde gecorrigeerd worden.

Doel is om een overzichtsbeeld te schetsen van de staat van onze rechtsstaat en daarmee de vraag te beantwoorden of ons rechtsstatelijke systeem in een situatie van stress het af kan laten weten. De conclusie blijkt gerechtvaardigd dat op al deze drie domeinen, maar in het bijzonder bij de wetgeving, de systeemwaarborgen in de Nederlandse democratische rechtsstaat tekort schieten. Bij het functioneren van onze rechtsstaat is sprake van een systeemfalen.

Lees hier het artikel 'Stresstest rechtsstaat Nederland' van Alex Brenninkmeijer (gepubliceerd in NJB 2015/740, afl. 16,
p. 1046 e.v.

Naam auteur: Alex Brenninkmeijer
Geschreven op: 23 april 2015

Hoogleraar Institutionele aspecten van de rechtsstaat aan de Universiteit Utrecht

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Reinier Bakels schreef op :
Politici (vooral rechtse) praten tegenwoordig voortdurend over "de rechtsstaat", maar dan bedoelen ze "meer blauw op straat" en "strenger straffen". En niet de rechtsstaat inde klassieke betekenis van het woord, in de zin van een staat met gescheiden machten. Integendeel, in VVD-kringen is het en vogue om rechters te beschimpen die politici voor de voeten lopen, en vindt men het grondrechtendenken eigenlijk uit de tijd. terwijl de "trias" juist betekent dat de rechter wel degelijk de rechtmatigheid van besluiten van de wetgever kan toetsen, al moet dan vanwege het toetstingsverbod van onze grondwet voor het EVRM.

Dat toetsingsverbod is een overblijfsel uit 1848, toen Thorbecke een grondwet schreef voor die tijd, namelijk het beperken van de macht van de koning. Naar moderne opvattingen ging hij te ver door het parlement bijna onbeperkte macht te geven. Opheffing van het toetsingsverbod (zoals Groen Links voorstaat) is niet zo zinvol omdat onze Grondwet veelal uitzonderingen toestaat mits het parlement maar beslist.

Vooral in VVD-kringen spreekt men van "het primaat van de politiek". Dat is een akelig misverstand, en spoort niet met de klassieke rechtsstaat. Ook democratische gelegitimeerde politici kunnen onrechtmatige besluiten nemen. De historie kent daarvan gruwelijke voorbeelden (Hitler kwam formeel democratisch aan de macht), maar dichter bij huis heeft de bestuursrechter een dagtaak aan het beoordelen van de rechtmatigheid van besluiten. En ze waken ervoor niet de doelmatigheid te beoordelen: dat doet inderdaad de politiek.

Een apart constitutioneel hof, zoals Duitsland dat heeft, of een federaal hooggerechtshof dat óók de grondwet bewaakt, zoals i nde VS, is eigenlijk onmisbaar. Als deze gerechtshoven spreken, mopperen politici soms wel, maar hu gezag wordt nooit in ernst betwist. Zo'n hof lijkt in Nederland ondenkbaar - maar het zou toch een hoop vraagstukken sneller kunnen oplossen dan de politiek dat nu doet. Eén voorbeeld: de vraag of e zorgwet in december toch rechtgebreid had kunnen worden met een AmvB.

Een lichtpuntje is misschien de recente discussie of ons (staats-)rechtssysteem niet beter beschermd zou moeten worden tegen politieke partijen met ondemocratische intenties. Aha! Dat zou dus betekenen dat er toch regels moeten komen die de wetgever aan banden leggen. Een soortgelijke kwestie kwam naar voren toen oud-minister Donner heel academisch riep dat het Nederlandse systeem geen beletsel vormt om hier de sharia in te voeren als een meerderheid dat wil. Het huis was te klein - maar goed beschouwd was dit een typisch geval van "killing the messenger". De oplossing tegen zo'n ontsporing is opnieuw dat er regels komen voor de wetgever. Een heel nieuwe grondwet is dan wel nodig. Daarbij kunnen wij van de Duitse ervaring profiteren. Het is wrang om te constateren, maar de Duitsers zijn natuurlijk de vorige eeuw wel door schade en schande wijs geworden, met de grondwet van Weimar die reeds als heel modern gold maar totaal faalde om de nazi's tegen te houden, en daarna de grondwet van 1949.

Ik hoor politici recentelijk zeggen dat in Duitsland eerder politieke partijen verboden worden, bij voorbeeld wegens ondemocratische neigingen. De werkelijkheid is dat de Duitsers daar juist zeer terughoudend mee zijn, omdat een partij anders ondergronds gaat, en dan ben je nog verder van huis. En dat zal er ook mee te maken hebben da het Duitse systeem al andere waarborgen heeft, zoals voornoemde toetsing door de rechter. Bovendien is er 5% kiesdrempel - die we hier ook node missen. Die werd ingevoerd in reactie op de Duitse politiek in de jaren '20 toen bij elke verkiezing aardverschuivingen tussen politieke partijen optraden - zoals tegenwoordig bij ons.

Het vernieuwen van het Nederlandse systeem heeft ook om een andere reden enige urgentie: niet de minste VVD-ers hoor ik de laatste tijd zeggen dat het EVRM na 65 jaar uit de tijd is.Wie de tekst leest kan dat onmogelijk beamen - maar in de politiek geldt de perceptie meer dan de feiten.

Nederlandse politici zeuren graag over grondrechten in China en andere verre landen, maar ze vinden dat niemand het gore lef moet hebben om hen zelf de les te lezen wegens grondrechgtenschending.
a.zecha schreef op :
Vermits “democratische staat” en “rechtsstaat” zeer veelvuldig in één adem worden gebezigd ontstaat de algemene indruk dat een rechtsstaat perse samengaat met een democratische staat. Niets is minder waar. Ook het begrip “staat” behoeft verduidelijking. Onduidelijkheid, vaagheid en verhulling is in (partij)politieke gremia eerder regel dan uitzondering vermits deze vele in- en uitgangen bieden. Het wetenschappelijk karakter van een artikel wordt er niet door vergroot. De bruikbaarheid voor partij politieke doeleinden daar en tegen wordt groter.

Los van op gemelde verzuchting is het heel terecht dat de auteur onze rechtsstaat “langs de lijnen van de trias politica” beoordeelt. En deze drie democratische grondslagen niet wil vervangen door partij politieke doctrines die zich al dan niet met financiële, economische en industriële machten verstrengelen.

M.i. staan vooral de democratische normen en waarden van ons nationaal “democratisch” regime – en daarmee onze rechtsstaat – geruime tijd onder druk. Onder “democratische normen en waarden” versta ik méér dan slechts een meerderheid van partij vertegenwoordigers. Zelfs méér dan slechts een meerderheid van burgers.
Onder democratische normen en waarden behoren de universele mensen-, burger-, kinder- en sociale rechten te vallen; ook ten aanzien van minderheden.

Emile Gemmeke schreef op :
Goed dat Alex zaken aankaart, het gaat volgens mij echt de verkeerde kant op.
Naast de vele terechte opmerkingen van Alex mis ik een belangrijk deel in de diagnostisering.

Ik heb mijn eigen stresstest.
De persoonlijke aanleiding is niet zo relevant, wel het feit dat ik merk dat van laag tot hoog een erg eenvoudige wet niet gekend wordt.
Of althans: niet gerespecteerd wordt.

Het onderdeel tuchtrecht uit de advocatenwet.
Aantoonbaar zich er een ontzettend gat tussen de taken en rollen die de wetgever gedefinieerd heeft en de dagelijkse praktijk.

Mijn brief hierover aan Alex kunt u op mijn persoonlijke website onder publicaties lezen.
Als de link hieronder niet werkt in deze web-reactie, hierbij een aanwijzing: mijn achternaam punt nl.
( www.gemmeke.nl )
Monique Sparla schreef op :
Als Voorzitter van de Vrouwen Partij maak ik mij zorgen over de effecten op de lange termijn m.b.t het feit dat mensen in Nederland doordat wetten niet meer getoetst worden aan de grondwet door het effectief lobbyen van bepaalde bedrijfsbelangen niet meer menswaardig kunnen gaan samenleven. Iets dat nu door de drievoudige crisis, een economische, ecologische en een sociaal maatschappelijke, maakt dat mensen zichtbaar niet meer gelijkwaardig zijn. Niemand is gelijk maar als mensen niet meer gelijkwaardig zijn zal dit op midden- en lange termijn ernstige effecten op de samenleving hebben.

De gelijke toegankelijkheid tot werk, inkomen, zorg, onderwijs, voeding, wonen en rechtspraak is een centraal thema van de Vrouwen Partij. Hierdoor is de focus inmiddels steeds meer op het verkennen van de effecten van Art.120 van de Grondwet op de Nederlandse samenleving komen te liggen.

De Vrouwen Partij heeft de intentie samen met de NJCM hierover een debat te organiseren, om zodoende meer inzicht te krijgen op die effecten van Art. 120 op de gehele Nederlandse samenleving.

Wij zijn van mening dit artikel, dat sinds 1983 in de grondwet als Art.120 is opgenomen, een nieuwe tweedeling of te wel een nieuwe vorm van apartheid in Nederland heeft bewerkstelligd. Door middel van dit artikel is er sprake van een gelegaliseerde juridische en fiscale uitsluiting van groepen mensen in de Nederlandse samenleving. Met alle gevolgen van dien. Wij willen die voelbare effecten onder andere tijdens het debat verkennen en dit politiek en maatschappelijk onder de aandacht gaan brengen. Zou u aan de voorverkenning van dat debat mee willen werken, door met mij hierover van gedachte te wisselen? Want doordat wet- en regelgeving sindsdien niet meer aan de grondwet te toetsen zijn, heeft Nederland als enig Europees land met Art.120 in de grondwet juridisch en fiscaal eerste, tweede en zelfs derderangsburgers gecreëerd, iets dat toch onacceptabel zou moeten zijn. Het is weer terug naar voor 1910 toen in Nederland, als laatste land in de wereld, de laatste slavenwet werd afgeschaft en vrouwen in die tijd kiesrecht kregen.

Misschien ten overvloede hierbij een link naar het rapport Staatscommissie Grondwet:https://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-public … en https://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-public …

Lees ook http://www.transparency.nl/wp-content/uploads/20 …

En een recent artikel: http://www.mr-online.nl/juridisch-nieuws/26521-b …

In afwachting van uw reactie,

Met vriendelijke groet,

Monique Sparla
Voorzitter Vrouwen Partij
info@vrouwenpartij.nl

Gratis kaartjes Movies That Matter Festival

Van 22 tot 30 maart wordt het Movies That Matter Filmfestival weer gehouden te Den Haag. In het competitieprogramma Camera Justitia presenteert het festival dit jaar weer acht films over juridische dilemma’s, waarheidsvinding en de strijd voor gerechtigheid. NJB mag 2 x 2 kaarten weggeven! Meld je aan via de button; de kaartjes zijn voor de eerste twee aanmeldingen.

Mail NJB voor gratis kaartjes

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.