Homo Monarchus anno 2013

Het is een week voor de kroning en het nationale Koningslied is gesneuveld.1 De kritiek die op het lied met name in de sociale media explodeerde was dodelijk. Waarschijnlijk was het de gewone radioluisteraar door het hoge rap-gehalte van het lied niet zo opgevallen, maar in Pauw en Witteman fileerde Wim Daniëls op 19 april jl. onder grote hilariteit de tekst. In de derde regel stonden maar liefst acht taalfouten in 14 lettergrepen en ook met iedere volgende regel was wel iets mis.

De online petitie “Nee tegen het Koningslied” van Silvia Witteman en een negatieve Twitter-storm aangewakkerd door bekende Nederlanders deden de rest. Hoe democratisch de gedachte ook was om een lied samen te stellen op basis van Crowdtexting, de neersabeling was minstens even democratisch als de tekstdichting. Zou het lot van het Koningslied een voorbode zijn van dat van de monarchie? Al hoopt het Republikeins Genootschap van wel, ik denk het niet. De meest gehoorde kritiek was immers dat men het lied beschamend vond voor het koningshuis. Dit kon je een koning toch niet aanbieden? En daarmee zijn we beland bij wat het overgrote deel van de bevolking en politici – ook in de huidige tijd – ziet in het koningschap als vertegenwoordiging van onze natie. Ook al is de monarchie ontdaan van (vrijwel) alle politieke macht, de verwachtingen ten aanzien van de koning als instituut zijn hoog. Deze moet ons niet alleen symbolisch vertegenwoordigen, maar ook een onpartijdige middelaar zijn, matigend als de populistische gemoederen te hoog oplaaien, van hoog democratisch en ethisch gehalte getuigen, voor binding zorgen en stabiliteit uitstralen. Ga er maar aan staan als mens met blauw bloed. In het blad 360 van april 2013 staat een compilatie van artikelen over de homo monarchus, waarvan ik de titel heb geleend, waarin de vraag centraal staat hoe het de monarchieën zal vergaan in de 21ste eeuw. Hillary Mantel, auteur van de bekroonde biografie over Thomas Cromwell, de eerste minister van Hendrik VIII2 en kenner van het Engelse koningshuis gaat vooral in op het paradoxale effect van het publieke karakter van het koningschap dat is gebaseerd op het uitgangspunt dat het koningshuis openbaar bezit van het volk is. Aan de ene kant is er de verering en het ontzag die leden van de Koninklijke familie te beurt vallen, maar tegelijkertijd kunnen we elk moment de sluier van respect wegtrekken en ze genadeloos behandelen. Even genadeloos als het Koningslied. Eigenlijk beschouwen we ze niet als mensen, aldus Mantel. Vroeger werden koningen en koninginnen onthoofd als ze in ongenade vielen, nu worden ze in de media terechtgesteld. De Spaanse koning die betrapt wordt op olifantenjacht, prins Harry die naakt op een feestje gefilmd wordt of ons toekomstige Koninklijke paar dat in een jetset compound in Mozambique een villa wil bouwen. Vorstenhuizen moeten balanceren op wankele tronen en zij worden met argusogen gevolgd. Naar het interview van Willem Alexander en Maxima dat op 17 april werd uitgezonden keken 4 miljoen Nederlanders. Het leek een lakmoesproef waarin onze toekomstige koning moest bewijzen geschikt te zijn voor het ambt en het interview werd door experts op het gebied van gesprekstechnieken en lichaamstaal in een blog geanalyseerd.3 Het was niet live en er zal vast uitgebreid voor geoefend zijn, maar er mocht ook niks fout gaan want dat zou het vertrouwen in het gezag van de toekomstige koning schaden. Het leek wel een verkiezingsdebat waar maar één winnaar uit mocht komen.

Past een monarchie als instituut wel binnen een volwassen samenleving die een democratische rechtsstaat is? Er zijn veel rationele argumenten tegenin te brengen. Erfelijk overdraagbare publieke functies passen daar niet in en meeregeren zonder dat duidelijk is waaruit dat meeregeren bestaat evenmin. Waarom zouden democratisch tot stand gekomen wetten moeten worden ondertekend door de Koning en nog wel bij de gratie Gods? Waarom kunnen ceremoniële functies niet worden uitgevoerd door een president die wordt gekozen op basis van zijn kwaliteiten? Toch is de Nederlandse bevolking en ook het politieke spectrum in meerderheid voor de handhaving van de status quo of een moderne vorm daarvan. De Koning als symbool van nationale eenheid en macht, zonder eigen macht, maar die wel gezag uitstraalt en de Nederlandse belangen in het buitenland dient. Die democratische waarden verdedigt en dienstbaar is aan de samenleving en de Nederlandse handelsbelangen. Die privé-gedragingen steeds zorgvuldig afweegt tegen het openbare belang onder voortdurend toezicht van de verantwoordelijke minister-president.4 Dat zijn de eisen die aan de moderne homo monarchus gesteld worden. Het honorarium daarvoor is niet gering, de huisvesting evenmin maar het blijft een glazen kasteel waar iedereen naar binnen kijkt.

Ik vind het niet zo vreemd dat Willem Alexander in het interview van 17 april gemeld heeft dat hij geen bezwaren zou hebben tegen een puur ceremonieel koningschap als daarvoor langs democratische weg gekozen zou worden.5 Zijn leven zou heel wat lichter en vrijer zijn zonder, of met een ingeperkte, ministeriële verantwoordelijkheid voor alles wat hij zegt en doet. Hij vindt linten doorknippen ook belangrijk. Dat zijn zijn eigen woorden. Hij houdt van de franje van Oranje.

Dit Vooraf is verschenen in NJB 2013, afl. 17, p. 1109.

Bron afbeelding: srslyguys


1. Inmiddels is de terugtrekking van het Koningslied ook weer teruggetrokken.
2. Woolf Hall en Bringing Up the Bodies.
3. www.nu.nl/algemeen/3400360/liveblog-experts-duiden-interview-koningspaar.html
4. Notitie over modern koningschap d.d. 24 mei 2011 van minister-president Rutte alsmede het advies hierover van de Raad van State d.d. 23 december 2010.
5. Zie het initiatiefvoorstel van rijkswet van de leden Elissen en Helder strekkende tot modernisering van de rol van de Koning, Kamerstukken 2010-2011, 32 866, waarin wordt voorgesteld dat de koning geen deel meer uitmaakt van de regering en dat de ministeriële verantwoordelijkheid in zijn huidige vorm vervalt.

Taru Spronken

Naam auteur: Taru Spronken
Geschreven op: 23 april 2013

Advocaat-generaal bij de Hoge Raad en hoogleraar straf- en strafprocesrecht Universiteit Maastricht

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Reinier Bakels schreef op :
Wat te weinig aandacht krijgt is dat een Koning die niet meer in de Regering zit zijn vrijheid van meningsuiting kan terugkrijgen. De "ministeriële verantwoordelijkheid" was ooit bedoeld om te voorkomen dat de Koning nog besluiten zou nemen, maar wordt tegenwoordig misbruikt om de Minister-President te treiteren als de Koning iets persoonlijks zegt.

Rutte heeft eens gezegd dat hij als de Koning niet meer in de regering zou zitten nog vaker in de Kamer zou moeten opdraven vanwege politieke uitspraken van de Koning.

Laat duidelijk zijn dat het ook anders kan: de Duitse Bondspresident is geen verantwoording verschuldigd. Laatst zei Merkel nog eens dat het een goede gewoonte was "dass wir uns gegenseitig nicht kommentieren". Dat wil zeggen dat de Kanzelerin niets te zeggen heeft over de uitspraken van de Bundespräsident, maar deze zich op zijn beurt onthoudt van directe uitspraken over actuele politieke processen. Een mening over een wetsontwerp kan niet, een mening over een maatschappelijke aangelegenheid kan (daar) wel. Toen de bondspresident riep dat de Duitse moslims er gewoon bij horen werd er hier en daar wel gemopperd, maar gebeurde er verder niets.

Als de Koning te controversiële uitspraken zou doen, dan zou hij dat in elk geval moeten bezuren met een verlies aan populariteit. Wat wellicht een krachtiger correctiemiddel is dan zure Kamervragen.

Eigenlijk is ons constitutionele systeem gewoon niet af. Thorbecke heeft in 1848 de eerste stap gezet door het centrum van de macht te verplaatsen van de Koning naar het Parlement. Als een soort compromis mocht de Koning in de regering blijven zitten. Nu moet, 165 jaar later, de logische volgende stap worden gezet: de Koning uit de Regering, maar met een nieuwe, eigen, en belangrijker rol, die zich echt niet tot "linten knippen" hoeft te beperken.

En de Minister-President moet in voorkomende gevallen kunnen zeggen: "daar ga ik niet over". Dat zou trouwens in andere aangelegenheden ook een verademing zijn.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.