De Uitspraak: Mag de overheid een schizofrene burger verhinderen zwanger te worden?

Mag de overheid een psychiatrisch patiënte verhinderen zwanger te worden?

De Zaak.

Een vrouw wil uit een inrichting vrijgelaten worden omdat ze zwanger wil worden. Ze weigert haar medicatie omdat ze vreest dat de pillen niet goed zijn voor een kind. Ze is tegen haar zin opgenomen in de psychiatrie en maakt bezwaar tegen verlenging van haar verblijf. De geneesheer-directeur meent dat zij ziek is en onder druk staat van haar vriend en diens moeder. De arts wil de zwangerschap voorkomen, ook uit vrees voor het kind.

Wat mankeert haar?

Zij is schizofreen en psychotisch. Dat wordt verergerd door cannabisgebruik. Zij heeft zelf niet het idee dat ze ziek is. Volgens de geneeskundige bestaat er een ernstig gevaar dat zij de psychoses erger worden zonder medicatie. Ze zou „maatschappelijk ten onder kunnen gaan” en zich gevaarlijk kunnen gedragen. Ze weet niet wat een zwangerschap kan betekenen. Of ze voor zichzelf en haar kindje kan zorgen is „zeer de vraag”. Het gevaar van ‘decompensatie’ dreigt – ineenstorting.

Waarom wil ze een kind?

Ze vindt dat het al een hele tijd goed gaat. Tot haar gedwongen opname woonde ze met haar vriend bij diens moeder. Behalve met anticonceptie en anti-psychotica is ze ook met cannabis gestopt. Zij het dat ze „af en toe nog een teugje” neemt. Ze voelt zich gesteund door haar vriend en diens moeder. De moeder verklaart het goed met haar te kunnen vinden en belooft „haar zo goed mogelijk bij te staan, ook in het geval er een kindje mocht komen”.

Welke maatstaf hanteert de rechter?

De overheid kan een burger in beginsel niet het recht ontzeggen een kind te krijgen. Artikel 8 van het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens garandeert respect voor het privéleven. Daarin is inmenging alleen te rechtvaardigen als dat expliciet nodig is om een gevaar af te wenden. De toets is dan of dat ook met minder verstrekkende maatregelen kan worden afgewend, dan met gedwongen opname.

Hoe weegt de rechtbank de feiten?

Dat haar vriend en diens moeder vooral willen dat ze zwanger wordt, vindt de rechtbank niet aannemelijk. De rechtbank erkent dat er een risico is op ‘terugval’ als ze definitief stopt met medicijnen. Maar hopeloos is niet. Toen de vrouw met haar vriend bij de moeder woonde „was op weg haar leven op adequate wijze vorm te geven”. Ze nam haar pillen en minderde met wiet. De rechtbank noemt het ‘noodzakelijk’ dat de inrichting nu uitzoekt of er medicatie bestaat die minder riskant is voor een eventuele zwangerschap. Die zou ze ook moeten gaan nemen. De vrouw is bovendien nog niet zwanger. Ook doen de frequente psychoses waar de inrichting voor vreest zich niet voor. Wel is de vrees daarvoor ‘reëel’. Maar dus ook ‘niet actueel’. Als zij zwanger wil worden dan kan zij daarop nog voorbereid worden. De moeder kan daarbij een rol spelen. Er „kan dus worden volstaan” met minder verstrekkende middelen dan opsluiting. Zij wordt uit de inrichting ontslagen. Ze mag het proberen.


Lees hier de uitspraak (LJN BY1814)

Deze Uitspraak is ook te lezen op Recht en Bestuur.

 

Bron afbeelding: Jimee, Jackie, Tom & Asha


Folkert Jensma

Naam auteur: Folkert Jensma
Geschreven op: 6 december 2012

Juridisch redacteur, commentator en blogger bij NRC

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Jan CM Willems schreef op :
Als reactie nog op ethische en/of mensenrechtelijke vertogen: het mensenrechtelijke/ethische uitgangspunt is niet de rechten van ongeborenen of de privacy van volwassenen maar het recht van elk mens op optimale ontplooiingskansen en bescherming tegen ernstige inbreuken daarop. Een (dreigende) toxische/stressvolle zwangerschap bij een vrouw die niet beschikt over basale competenties qua (zelf)zorg en liefde/empathie waarbij de omgeving (partner, familie, huisarts, hulpverlening, kinderbescherming, kinderrechter enz.) toe-/wegkijkt, is zo’n ernstige inbreuk. Zeker in het licht van onze huidige kennis over het (levenslange) belang van een gezonde zwangerschap en sensitief/responsief ouderschap voor hersen-, gehechtheids-, gezondheids- en persoonsontwikkeling. Het mensenrechtelijke/ethische debat moet daarover gaan.
Jan CM Willems schreef op :
Het belang van een gezonde zwangerschap (die de zwangere wenst uit te dragen) en een baby met sensitieve (psychisch gezonde en intensief koesterende) opvoeders aan de wieg weegt vele malen zwaarder dan welk belang van volwassenen ook – met inbegrip van het in vervulling doen gaan van een kinderwens (zie artt. 3, 18, 19, 24 en 27 VRK en artt. 1:246 en 1:247 BW). De instelling (psychiatrisch ziekenhuis) heeft dat ogenschijnlijk goed begrepen, maar ik zie bij de rechter niet dat hij zijn afweging uitdrukkelijk baseert op neurowetenschappelijke en ontwikkelingspsychologische inzichten betreffende de hersen- en gehechtheidsontwikkeling in de prenatale fase en de eerste levensjaren. Te vrezen valt dat het in algemene zin nogal schort aan fundamentele neurowetenschappelijke (en daarmee samenhangende ontwikkelingspsychologische, kinderrechtelijke en sociaal-economische) kennis bij de rechterlijke macht. Hopelijk kan daarin verandering komen als meer instellingen en mensen met (neurowetenschappelijke) kennis van zaken hun verantwoordelijkheid nemen, zodat preconceptioneel en prenataal zorg en waar nodig effectieve bescherming (zoals intensieve zwangerschapsbegeleiding en adoptie binnen of buiten de eigen familiekring) geregeld kan worden.
Gepke de Leef schreef op :
Er zou wetenschappelijk bewijs zijn dat criminaliteit in de genen zit. De laatste 70 jaar wordt de wereld gelijdt door de Familie bedrijven van Koningshuizen,politici,politie/OM en psyche-haters. Deze familie's staan bekend om hun inteelt cultuur. Wie mag hier nu geen kinderen meer krijgen!
J. Ouendag schreef op :
De ideeënwereld van mevrouw Moeder, ethicus… etc komt op mij nogal benauwend over. “Daarna mag de vader, indien niet ongeschikt, onder begeleiding van een professional voor het kind zorgen”. Het klinkt alsof de mogelijke vader al bij voorbaat als minderwaardig wordt geclassificeerd, op grond van de impliciete beoordeling van de vrouw. Zijn ouders niet in beginsel de professionals, aangezien zij de liefde voor hun kind het sterkste voelen? “Conceptie mag pas na enkele maanden plaatsvinden”. Hoe gaan we dat regelen? Een kuisheidsgordel? Ik vindt dat u veel te makkelijk, en met hooghartigheid met menselijke waardigheid en respect omspringt. U veroordeelt deze mensen bij voorbaar tot 2e rangs burgers zonder rechten die een eindeloos gevecht dienen aan te gaan tegen een stigma – is dat menselijke, goede hulp aan een vrouw die het geestelijk moeilijk heeft, of misschien zwelgen in de macht der kennis (en toekomstige beslissingsbevoegdheid) van een rechtenstudente? Het kan u ook overkomen, een moeilijke geestelijke periode. Ik heb dat ook gekend. Gelukkig waren er mensen die mij in mijn waarde lieten en me steun en vetrouwen schonken, die me lieten zien dat ieder mens menselijk is. Een helpende hand kan meer wonderen doen dan professionals hier en controle daar. Mijn indruk is dat de rechter iemand een kans heeft gegeven.
Jacqueline Duineveld schreef op :
aan de moeder filosoof ethicus en rechten student.
Lees eens 1984 van george orwell.Lees ook maar een en ander over de tweede wereldoorlog en dan vooral over de medische testen. Lees ook eens over de verenigde staten; in sommige staten hebben ze tot 1972 mensen die de overheid als ongeschikt zag,onder dwang gesteriliseerd.
Moeder, filosoof, ethicus en rechten student schreef op :
Ja! De vraag is alleen, wanneer wel en niet. En hoe deze grenzen te bewaken.
Veel vraagstellingen omtrent rechten van vrouwen, vruchten en zwangerschappen worden nodeloos ingewikkeld gemaakt. Dit is een lastig punt. Ze rechtvaardigt echter niet de stelling dat ‘omwille van de mogelijkheid dat hier verkeerde beslissingen worden genomen’, er geen ingrijpen mag plaatsvinden. De discussie moet plaatsvinden over deze grensbewaking en de afbakening. Niet of de overheid dit wel of niet mag doen.
Eigenlijk komt dit omdat we niet in staat zijn kritisch naar ons eigen gedrag te kijken en te realiseren dat deze bijdraagt aan de problematiek en dat we onszelf zouden moeten verplichten ons anders te gedragen. Bijvoorbeeld: roken, drinken en drugsgebruik of extreem veel vet/suiker eten zijn slecht voor de gezondheid, voor iedereen. Een ongeboren kind is extra kwetsbaar en zal hier meer en sneller en meer permanent schade door oplopen.
Dus: De maatschappij mag het mag wel. Maar een wensmoeder/zwangere moet het eigenlijk niet doen. Zij is een subgroep van de maatschappij, dus we kunnen het haar niet verbieden, zonder aan de vrijheids- en beschikkingsrechten van de hoofdgroep te morrelen.
Kunnen we niet allemaal stoppen met roken, drinken drugs en overeten? Nee? Waarom wordt het dan van de zwangere (met psychische problemen) verwacht dat zij het wel kan? De vraag is niet of het mis gaat maar wanneer. Heeft de rechter de wet goed toegepast? Ik vraag het me af.
Het argument dat men er “ter rechtvaardiging van moet worden uitgaan dat het toekomstige kind meer belang heeft bij zij eigen niet-bestaan dan bij zijn leven, en dat dan eigenlijk wordt gezegd dat diens leven niet waard is om geleefd te worden. Want indien dat wel zou zijn, was er dan nog een grond om iemand een kans op zijn bestaan te ontzeggen?” is naar mijn mening zeer onjuist.
Er is geen kind, dus aan het kind kan nog geen ethische waarde worden toegekend, dit speelt pas na de levensvatbaarheid. Na conceptie is er echter wel een vrucht. En voor die vrucht speelt het klimaat in het lichaam van de moeder, maanden voor conceptie al een grote rol.
Misschien heeft de rechter de wet goed toegepast, de wet is echter een belediging voor de rechten van de mens in het kader van de huidige wetenschap.
Er zou iets van een getrapt stelsel moeten zijn met elk zijn eigen rechten en plichten.
Eerste is er een vrouw.
Daarna de wensmoeder. Aan haar (en de andere ouder!) kunnen al verplichtingen opgelegd worden aangaande haar gezondheid.
Dan is er een zwangere en een vrucht met rechten en plichten aangaande de zwangerschapsbeëindiging en aangaande de gezondheid van de vrucht.
Daarna is er een zwangere en een kind dat levensvatbaar is. Hier verkrijgt het kind een relatief levensrecht. De rechten en plichten uit de voorfase blijven bestaan.
Daarna is er de baby en de postpartum-moeder. Met wederom rechten en plichten aangaande der gezondheid ( denk aan afwezigheid van middelen gebruik bij lactatie) Plus alle algemene rechten en plichten van kinderen en ouders.
Daarna kind en vrouw/moeder welke de algemene rechten en plichten.
Er is in de realiteit vóór de conceptie nog geen kind, en dus ook geen persoon die je het leven zult onthouden indien je ingrijpt. Wel is er fysiek werkelijkheid waarbij er een kind-in –wording is zodra er conceptie heeft plaatsgevonden, wiens leven gepaard zal gaan met zeer veel schade indien men ‘maar afwacht’.
Misschien kan de ideeën- wereld, een rol spelen in de legitimatie om in te grijpen vóór de conceptie. Er is dan nog geen kind, of kind in wording, maar wel een vrucht in wording. In de huidige cultuur met de beschikbare anticonceptie is begint een kind toch meestal eerst in de wens van de ouders, in de gedachten. En niet, zoals vroeger, bij de fysieke realiteit van de zwangerschap. Juist omdat dit zo is, mogen vrouwen ook drinken e roken e.d. Omdat zij (en hopelijk hun partners) voor de gezinsplanning de juiste beslissingen kunnen nemen omtrent de gezondheid. Indien aan een zwangerschap niet eerst een idee vooraf zou gaan, maar vrouwen zwanger werden, zonder wens of voorafgaande planning hiertoe, dan zou toch geen vrouw in de vruchtbare leeftijd meer mogen roken en drinken (laat staan af en toe een ‘teugje’- drugs) gezien de huidige kennis omtrent de schade die de vrucht hiervan ondervindt.
Indien we nu een vrouw tegenkomen die een vrucht- in -wording heeft in de ideeënwereld dan kunnen we haar en hem toch ook die beperkingen opleggen aangaande haar en zijn middelengebruik en zwangerschap!?

Wat bijvoorbeeld van de volgende ideeën: De vriend van de patiënte (de wensvader) wordt verplicht anticonceptie te gebruiken (waar blijft die mannenprikpil?) dan mag de vrouw naar huis. Immers hij is niet ziek en wel bij ‘vol’-verstand. We kunnen van haar ‘de patiënte’ immers amper verantwoordelijk en doordacht gedrag verwachten hieromtrent.
Of: Ja, de vrouw mag zwanger worden, maar voor de zwangerschap al staat ze onder controle en de wensvader wordt strafrechtelijk (?) medeverantwoordelijk gemaakt.
Pas als mevrouw en meneer enkele maanden geen middelen hebben gebruikt mag conceptie plaatsvinden. Vanaf het moment van conceptie (maandelijkse verplichte zwangerschapstest) komt ze op de afdeling terug voor de zwangerschapsobservatie tot dat het kind wordt geboren.
Daarna mag de vader, indien niet ongeschikt, onder begeleiding van een professional voor het kind zorgen. De moeder heeft omgangsrechten met het kind. Vader wordt hier verantwoordelijk. Kan vader dit niet, dan hebben we twee ongeschikte ouders, misschien een reden voor de overheid om een zwangerschap te verhinderen. Of is er een andere zeer betrokken oma aanwezig? Die mede aansprakelijk gemaakt kan worden en de voogdij krijgt? Misschien kan de moeder de omgang direct hebben, en de voogdij verdienen door medewerking aan alle begeleiding?
Ik graaf maar wat in mijn ideeënwereld, nog meer ideeën?
Jacqueline Duineveld schreef op :
De rechter heeft het goed gedaan.Echter;
De verantwoordelijkheid voor het kind wordt door de meeste reacties volledig bij de moeder gelegd.
Inge Douma vertelt over een zieke vrouw die zeven kinderen kreeg van verschillende mannen.
Dat ongelimiteerde overal je genen maar achterlaten,misbruiken van geestelijk niet gezonde mensen, dat is pas bah.
Misschien moeten we maar gewoon alle mannen steriliseren,verplicht, na invriezing van enig product ten behoeve van de voortplanting.
Ik word daar wel vrolijk van.
Ervaringsdeskundige schreef op :
Met heel veel interesse volg ik de reacties die er op dit stuk geschreven worden. Ik ben erg blij te lezen dat er kennelijk genoeg heldere geesten zijn die hier een duidelijke mening over hebben. Graag had ik gedurende mijn jeugd dit soort heldere geesten ontmoet.

Na vele jaren therapie zoek ik in mijn volwassen leven (ik ben 43) nog steeds naar een manier om om te gaan met de dagelijks nog merkbare lichamelijke en geestelijke schade van een onveilige jeugd met verwaarlozing. Het is te doen en ik ben echt geen zielig mens, maar het had echt niet gehoeven op deze manier. Als het vooraf duidelijk is dat een vrouw niet kan bieden wat het kind nodig heeft: ontmoedig de vrouw. Op alle manieren mogelijk. Ik weet zeker dat, als de juiste mensen op de juiste plaatsen spreken, er iets aan dit probleem gedaan kan worden.

Bedankt NRC voor een podium hiervoor.
Dr. C.R. Lincke, kinderarts schreef op :
De praktijk is helaas weerbarstiger dan alle fraaie juridische en ethische theorie over universele rechten van de mens. Juristen denken in zekerheden en zolang niet bewezen is (100% vaststaat) dat het kind beschadigd is, hebben juristen moeite om het ene grondrecht, bescherming van lichamelijke en geestelijke integriteit van het kind, voorrang te geven op het recht op reproductie. De juridische benadering is treffend samengevat in het bijtende commentaar van Bernard Weiss “de regels zijn uitstekend toegepast…” Wat is de praktijk? In ieder geval niet de cynisch-eufemistische prognose van Lisette ten Haaf : “het kind zal waarschijnlijk inderdaad niet in de meest geschikte omgeving opgroeien”. Het gaat hier niet om net niet perfecte omstandigheden, het gaat om een opeenstapeling van ernstige schadelijke effecten en risico’s voor foetus en opgroeiend kind: de waarschijnlijk toch noodzakelijke medicatie tegen ontsporing van het psychiatrisch beeld, mogelijke andere intoxicaties (alcohol, roken, middelengebruik), de grote kans op kindermishandeling door emotionele verwaarlozing of lichamelijke mishandeling, niet alleen als direct gevolg van de ernstige psychiatrische stoornis van moeder, maar ook met de daarmee samengaande instabiliteit van de “gezinssituatie”. Deze risico’s zijn bekend en uitvoerig in de literatuur gedocumenteerd. In de screeningsinstrumenten van de AMK’s (Advies- en Meldpunt Kindermishandeling) zou de bij deze patiënte geschetste constellatie zonder meer als serieuze risicofactor naar voren komen.

Een ander aspect is nog niet genoemd in deze discussie: het is denkbaar dat met forse inzet van medische, orthopedagogische en psychologische coaching en ondersteuning een redelijk veilige situatie voor het opgroeiende kind gecreëerd kan worden, maar laten we ons geen illusies maken – dat bestaat niet in Nederland. Al met al – het staat niet 100% vast dat het mis gaat, maar de waarschijnlijkheid grenst wel aan zekerheid. Het is cynisch van de rechter om deze patiente het bos in te sturen met dit besluit. Maximale inzet, ook van de rechter, om deze patiente te overtuigen dat een tijdelijke, veilige, effectieve en relatief weinig belastende vorm van anticonceptie (b.v. spiraal) ook in haar eigen belang de beste oplossing is, is geboden.
Gerrit de Jonge schreef op :
Zij die mijn bijdragen wel eens lezen weten wel dat ik van mening ben dat niet iedereen het recht op voortplanting heeft en ik wil niet in herhalingen vervallen. Toch een enkele opmerking. Ik voel me benadeeld als er in discussies als deze met de mensenrechten gezwaaid wordt als zou het een feilloze bijbel met dogma’s zijn die ik niet mag tegen spreken. Ik ben benadeeld door het ontbreken van een gelijkwaardig document met de mensenplichten. Mijn spellingchecker protesteert zelfs tegen dit woord. Toch is het voor mij vanzelfsprekend dat die plichten er ook zijn. Natuurlijk kun je met de mensenrechten in de hand zeggen dat mensen het recht op voortplanting hebben. Natuurlijk staat er in de mensenrechten dat kinderen recht op onderwijs, voedsel en nog zo wat hebben. Maar deze rechten kunnen alleen uitgevoerd worden als we volwassenen de plicht opleggen om te zorgen dat ze geen kinderen krijgen als ze niet bij machte zijn om hun kinderen datgene te geven waar de mensenrechten de kinderen recht opgeven. Dus, laat a.u.b. die mensenrechten in de kast staan zolang de mensenplichten niet even duidelijk zijn vastgelegd.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.