Benoeming in de Hoge Raad

Babyboomers verlaten en masse de rechterlijke macht; ze gaan met pensioen. Dat lot treft ook de Hoge Raad die in enkele jaren tijds ongeveer een derde van zijn leden ziet vertrekken. Deze rechters moeten worden vervangen. Er zullen dus verscheidene benoemingsprocedures volgen. Niet uitgesloten is dat tegen sommige kandidaten bezwaren zullen rijzen.

Bezwaar tegen benoeming

In 2011 is dat twee maal gebeurd: Ybo Buruma werd door de Tweede Kamer pas na een hoofdelijke stemming voorgedragen en benoemd, maar met Diederik Aben ging het mis. Zijn aanbeveling werd na negatieve signalen uit de Vaste Kamercommissie voor Veiligheid en Justitie door de Hoge Raad teruggenomen. Tot een stemming in de Tweede Kamer is dus het niet eens gekomen.

Naar verluidt was het de PVV die in beide gevallen de blokkade opwierp. Wat betreft Buruma is dat wel zeker, maar wat betreft Aben weten we het eigenlijk niet. Over hem kennen we alleen krantenberichten. De betrokken Kamerleden doen er het zwijgen toe. Bezorgd over de ontstane situatie heb ik bij de oud-rechter en thans PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt inlichtingen ingewonnen. Tevergeefs: hij voelde zich niet vrij om uit een besloten vergadering te verklaren. Recourt beriep zich dus op zijn zwijgplicht als bedoeld in art. 143, eerste lid, Reglement van orde van de Tweede Kamer, dat bepaalt dat “ten aanzien van de gedachtewisseling in een besloten commissievergadering (…) geheimhouding in acht (wordt) genomen”.

Toetsingskader

Dat vind ik onbevredigend. Ik heb Recourt helemaal niet gevraagd uit de school te klappen; hij zou zich trouwens aan een strafbaar feit schuldig maken en dat wil ik niet op mijn geweten hebben. Ik wilde slechts weten welk toetsingskader de PvdA bij benoemingsvoordrachten voor de Hoge Raad hanteert en ook waarom de PvdA in het geval van Aben kennelijk is gezwicht voor de PVV. Het is dunkt mij toch niet te veel gevraagd dat daarover aan de samenleving verantwoording wordt afgelegd. Het gaat hier om een ernstige botsing tussen twee voor de rechtsstaat belangrijke, ja zelfs wezenlijke instituties: de Tweede Kamer en de Hoge Raad. Tussen die twee is onenigheid ontstaan en de burger weet niet waarom.

Benoeming vicepresidenten Hoge Raad

De President van de Hoge Raad heeft op 3 januari 2012 bij de installatie van drie nieuwe vicepresidenten laten weten waarom de Hoge Raad bij Aben niet heeft doorgezet. Ik citeer: “De Hoge Raad is verantwoordelijk voor het opstellen van een aanbeveling van kandidaten, de Tweede Kamer is verantwoordelijk voor de voordracht en uiteindelijk is de regering de voor benoeming verantwoordelijke instantie. De aanbeveling van de Hoge Raad is uitsluitend gebaseerd op de inhoudelijke kwaliteiten en specialismen van de kandidaten en is afgestemd op de behoeften in dit verband van de Hoge Raad. Gelukkig wordt de aanbeveling meestal unaniem gevolgd door de Tweede Kamer en de regering. In het recente verleden liepen de hazen in dit verband soms anders. Dan rijst de vraag wat wijsheid is. In het ene geval kan de tegenwind overwonnen worden, dan is het goed standvastig te zijn. Maar, om (...) welbewust het oog van een orkaan instappen in de aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid dat de kandidaat daaruit ernstig beschadigd van de radar zal worden weggeslingerd zou niet van wijsheid getuigen. Het te verwachten resultaat en de te verwachten schade aan de institutie zijn ook belangrijke elementen bij deze afweging”. Vrees voor reputatieschade dus, niet alleen aan de Hoge Raad maar ook aan Aben; dat is een begrijpelijk en te respecteren standpunt, al zal niet iedereen het ermee eens zijn.

Maar waarom liet de Tweede Kamer Aben struikelen? Welk toetsingskader werd gehanteerd? Wat betreft de criteria voor een aanbeveling door de Hoge Raad zegt de President: “De aanbeveling van de Hoge Raad is uitsluitend gebaseerd op de inhoudelijke kwaliteiten en specialismen van de kandidaten en is afgestemd op de behoeften in dit verband van de Hoge Raad”. Maar waaraan toetst de Kamer zo’n aanbeveling? Alleen de PVV geeft zich bloot: men neemt het Aben kwalijk dat hij in het strafproces tegen Geert Wilders zou hebben geïntervenieerd; de PVV is dus duidelijk. Dat kan van de andere fracties niet worden gezegd. Zou het zo zijn dat zij de bezwaren van de PVV onderschrijven? Ik roep de verschillende partijen op zich uit te spreken. Wat is uw toetsingscriterium en waarom blokkeerde u de benoeming van Aben?

Politieke beïnvloeding

Hoe zit het nu met een eventuele politieke beïnvloeding bij een benoeming? Die is dunkt mij ingebakken in art. 118, eerste lid, Grondwet, dat luidt: “De leden van de Hoge Raad der Nederlanden worden benoemd uit een voordracht van drie personen, opgemaakt door de Tweede Kamer van de Staten-Generaal”; zij lijkt dus welhaast onvermijdelijk. Van der Pot, Handboek van het Nederlandse staatsrecht, 6e druk, blz. 601, schrijft: “Er is als probleem naar voren gebracht dat de reeds sinds 1814 in de Grondwet voorziene voordracht van de Tweede Kamer gelegenheid schept voor politieke invloeden en bij grondwetsherziening van 1913 wilde men deze bepaling dan ook laten vervallen. Dit is niet gebeurd en ook later is niet meer aan deze bepaling getornd, wellicht in verband met het feit dat de Tweede Kamer zo goed als nooit afwijkt van de aanbevelingslijst (...)”.

Rol van de Tweede Kamer

Over de rol van de Tweede Kamer memoreren P.J. van Koppen en J. ten Kate op blz. 40 van hun “De Hoge Raad in persoon” (uit 2003) dat de Tweede Kamer in 1979 te kennen gaf “dat het belang van de Hoge Raad impliceerde dat benoemingen in dat college eigenlijk niet routinematig en zonder discussie zouden mogen plaatsvinden” en dat “[n]a informeel overleg met de president van de Hoge Raad werd overeengekomen dat in de toekomst, uitsluitend ten behoeve van de leden van de Tweede Kamer, enige gegevens over de zes aanbevolen kandidaten ter inzage zouden liggen”. Zie ook blz. 46 waar de auteurs vervolgens opmerken dat “[m]en (…) er echter tegelijkertijd beducht voor (was) dat de benoemingen in de partijpolitieke sfeer getrokken zouden worden” en ook dat “[e]r (…)klachten (bleven) komen over de procedure bij de Tweede Kamer”. Van Koppen en Ten Kate gewagen dienaangaande van een discussie in 1991 in NRC en NJB waaruit naar voren komt dat de Tweede Kamer toch wat meer werk van de benoeming in de Hoge Raad zou moeten maken, terwijl ook wordt gerept van het maken van een “juristenprofiel (…) voor het lidmaatschap van de Hoge Raad” (blz. 47). Maar het enige dat er, aldus de schrijvers, is veranderd, is dat vanaf 1992 “met de kandidaten voor de Hoge Raad persoonlijk gesprekken (worden) gevoerd” (blz. 47). Sindsdien is slechts één keer bezwaar tegen een kandidaat gerezen. Dat was in 1998 toen “er een conflict (was) met de Hoge Raad rond de benoeming van Van Brunschot” vanwege diens uitgesproken standpunten en (vermeende) anti-overheidsopstelling, maar nader onderzoek leverde niets op “waarna de Kamerleden hun bezwaren hebben laten vallen” (blz. 48). “Het ziet er (…) niet naar uit dat de Tweede Kamer – misschien met uitzondering van enkele leden – voldoende belang hecht aan de benoemingen in de Hoge Raad om hiervan veel werk te maken”, aldus Van Koppen en Ten Kate (blz. 50). Welnu, daarin is dan in 2011 wel verandering gekomen. Benoemingen in de Hoge Raad zijn in politiek vaarwater terechtgekomen en dat verdient uitleg die evenwel ontbreekt. Welk profiel moet een lid van de Hoge Raad hebben? De President van de Hoge Raad heeft die vraag (in beginsel) al beantwoord; nu de Tweede Kamer nog.

Mr. J.W. Ilsink is raadsheer in buitengewone dienst in de Hoge Raad; de auteur hecht eraan te benadrukken dat dit opstel op persoonlijke titel is geschreven. Het is verschenen in NJB 2012/03.

Bron afbeelding: infomatique

Naam auteur: Jan Ilsink
Geschreven op: 20 januari 2012

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Frits Jansen schreef op :
Als zoveel deskundigheid verloren gaat doordat al die babyboomers met pensioen gaan is het Amerikaanse voorbeeld interessant: de leden Amerikaanse gerechten worden letterlijk voor het leven benoemd, al mogen ze zich (uiteraard) wel eerder terugtrekken.

Bijkomend voordeel is dat senioriteit weer passende waardering krijgt.

Het kan ook fout gaan. Berucht is het geval van de 90+ rechter (Giles Rich) die met een zuurstofmasker op besliste op grond van een wet waar hij ruim 40 jaar eerder zelf aan had meegeschreven.
Michiel van Nispen schreef op :
Daartoe uitgedaagd door de auteur, geef ik hierbij namens SP-woordvoerder Sharon Gesthuizen de reactie van de Tweede Kamerfractie van de SP:

“Het toetsingskader van de SP voor benoemingen in de Hoge Raad is hetzelfde kader als de Hoge Raad gebruikt voor de voordracht, namelijk gebaseerd op de inhoudelijke kwaliteiten en specialismen van de kandidaten, afgestemd op de behoeften van de Hoge Raad op dat moment. De voordracht van de heer Aben stuitte niet op bezwaren van de SP. Gelet op het vertrouwelijke karakter van de besloten bijeenkomsten in de Tweede Kamer hierover, moet ik mij tot deze toelichting beperken.”
Sharon Gesthuizen – Tweede Kamerlid voor de SP

Michiel van Nispen
beleidsmedewerker Justitie SP-Tweede Kamerfractie
Th.H. Lind schreef op :
'Zoals de wind waait, waait mijn jasje'

Het kwaad bij de gewijzigde voordracht van mr Aben, ligt niet bij de politiek, maar in de volledig karakterloze terugtrekkende beweging van de Raad bij zijn voordracht.

Sinds mr Visser zonder enig intern protest werd ontslagen als President van de Hoge Raad, is er bij die Raad kennelijk niets veranderd. Huichelachtig werd recent (pijnlijk veel decennia later) een nogal muf Roomsch ruikend boetekleed aangetrokken, maar alras bleek dit niet meer dan een flintersdunne schaamlap voor de 'Buehne'.

Amice Jan Ilsink probeert de bal op de helft van de politiek te brengen, maar dient eerst de hand in eigen boezem te steken. Wie nog mocht geloven in het bestaan van een ruggegraat bij de tegenwoordige leden van de Hoge Raad, weet inmiddels wel weer beter: 'Gibst nicht'.

Ik herinner me goed hoe ik ooit mr Corstens (toen reeds vice-preident van de Hoge Raad) uitnodigde voor een lezing te Boekarest voor de Roemeense magistratuur met als onderwerp: de onafhankelijkheid van de Rechterlijke macht. Hij belde mij terug, omdat hij niet begreep waarover hij moest spreken en propageerde uiteindelijk 'kleine stappen' ter verbetering, waar een 'major turn-over' vereist was. De ruggegraatloze Corstens kloeg nadien erover dat hij onvoldoende begeleid was.

Onlangs werden we nog vergast op onsmakelijke praat vanuit de Hoge Raad, als waren de leden ervan, de hogepriesters in de 'kathedraal' van het recht. In de recente toelichting van Corstens inzake mr Aben, blijkt welke gummi geloofsleer die hogepriesters kennen. Het verheft zich niet boven: 'zoals de wind waait, waait mijn jasje'.

Henk Lind
Reinier Bakels schreef op :
Dat Aben door de PVV is "afgekeurd" is misschien minder erg dan dat de man die in plaats van hem tot raadsheer werd benoemd door de PVV is goedgekeurd!

Een ander kanttekening is dat politici wellicht de rol van de rechter niet goed begrijpen (of willen begrijpen!). In dat kader is het interessant te kijken naar landen waar de benoeming van hoge rechters traditioneel al sterker gepolitiseerd is.

Zo proberen achtereenvolgende presidenten de lijn van het federale Amerikaanse hooggerechtshof te beïnvloeden door geestverwanten te benoemen in dat hof. Daar is ook wel begrijpelijk, omdat het U.S. Supreme Court soms knopen moet doorhakken waar de politiek niet tot beslissingen komt (abortus is een typisch voorbeeld). Echter republikeinse presidentenv die republikeinse rechters benoemen, en democratische presidenten die democratische rechters benoemen worden vaak toch teleurgesteld, omdat rechters - ook in de VS - in de eerste plaats het geldende recht interpreteren, ook al gaat dat wellicht tegen hun politieke opvattingen in. Bovendien kent dit hof geen maximumleeftijd, zodat rechters er soms tientallen jaren in blijven zitten. Rechter Stevens ging twee jaar geleden op 90-jarige leeftijd met pensioen. Hij was benoemd door een president lang geleden. Bovendien kunnen de politieke opvattingen van een mens in de loop der jaren veranderen.

Ook het Duitse Bundesverfassungsgericht moet soms politieke knopen doorhakken. En in dit hof worden zelfs welbewust (juridisch geschoolde) ex-politici benoemd (overigens voor 12 jaar zonder de mogelijkheid van herbenoeming - om te voorkomen dat de rechters zich populair moeten maken bij de politiek). Maar ook zij passen primair het geldende recht toe. Bekend voorbeeld is de latere Duitse bondspresident Roman Herzog, als politicus bekend als een conservatief katholiek. Maar als rechter oordeelde hij primair als rechter, en menigmaal helemaal niet zo conservatief.

Ik denk dat (te) veel politici niet begrijpen dat De Juridische Methode in de eerste plaats streeft naar rationele oordelen, en - ik kan het ook niet helpen - die wijken nog al eens af van politieke oordelen, die de keizer moeten plezieren.

Heeft Aben in het advies dat hem zo beschadigde een politiek oordeel geveld? Ik ken de tekst niet, maar uit alles blijkt dat precies het omgekeerde het geval is: zoals een A-G pleegt te doen heeft hij ongetwijfeld een juridisch-wetenschappelijke "conclusie genomen". Dat het Hof uiteindelijk anders besliste over het wrakingsverzoek is (dus) wel als een politieke beslissing op te vatten: dat woog de politieke gevoeligheid van de zaak mee, en hechtte blijkbaar minder waarde aan het argument dat een ingewilligd wrakingsverzoek een klap in het gezicht is van de betreffende rechters.

Wellicht is het te veel gevraagd dat politici complete arresten en "conclusies" lezen. Maar de Nederlandse rechters maken het ook wel moeilijk door hun archaïsche jargon, en doordat zij liever geen samenvattingen geven van hun eigen arresten. Vergelijk de uitspraken van het BGH: die zijn in gewoon Duits geschreven, en vaak voorzien van een "amtlicher Leitsatz", d.w.z. een korte (puntsgewijze) samenvatting die de rechters van het BGH zelf hebben geschreven. Het Amerikaanse systeem van consenting en dissenting opinions vraagt wat meer (lees)werk van de burger (en de politicus), maar ook bijv. het U.S. Supreme Court levert zelf samenvattingen.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.