Achteruit met: Met recht vooruit. Een kritische beschouwing van het visiestuk ‘Met recht vooruit’ van de KNB. Of hoe het beter kan met de toekomst van het notariaat in Nederland

Op 13 september 2012 heeft de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie onder de titel ‘De KNB vaart een nieuwe koers, met recht vooruit!’ het visiestuk ‘Met recht vooruit’ naar de ledenraad van de KNB gestuurd. Dit visiestuk moet de Beleidsvisie KNB ‘In transitie’ vervangen. Aanleiding van de koerswijziging was de coup binnen de KNB van november 2011.

De grote vraag is of de beoogde koerswijziging de oplossing is om het notariaat zo sterk mogelijk door de crisis te loodsen. Om een tipje van de sluier over het antwoord op te lichten: Neen, met ‘Met recht vooruit’ gaat het notariaat hard achteruit. Ik zal hierna het antwoord toelichten.

Bij het toelichten begin ik met een beschrijving van het notariaat, gevolgd door een samenvatting van de terzijde geschoven beleidsvisie KNB ‘In transitie’. Aansluitend volgt een kritische beschouwing van het nieuwe visiestuk ‘Met recht vooruit’. Ik sluit af met een visie hoe het notariaat wel de 21e eeuw door kan komen.

Beschrijving van het notariaat

Er zijn vele mogelijkheden om het notariaat te beschrijven. Ik hou het in dit opstel simpel. In het notariaat draait het uiteindelijk om de notaris.1 Alle medewerkers in het notariaat en op een notariskantoor zijn belangrijk maar uiteindelijk kan alleen de notaris een authentieke akte verlijden.

Volgens de KNB Factsheet Leden van 14 augustus 2012 waren op 1 augustus 2012 in Nederland 984 vestigingen. Van die 984 vestigingen waren er 445 kantoren solitair ofwel 45,2 %. Ter vergelijking: op 1 januari 2009 waren er in Nederland 976 vestigingen waarvan 404 solitair ofwel 41,4 %. Kijkend naar deze tabel kan worden geconcludeerd dat het aantal solitaire kantoren stabiel is.

Tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw bestond het notariaat voornamelijk uit solitaire kantoren.2 De bevinding is dat met meer dan 40% solitaire kantoren ook in crisistijd de harde kern van het notariaat zijn. Solitaire kantoren zorgen ook voor een adequate spreiding van notarissen over Nederland.

Op een solitair kantoor is maar één notaris aanwezig. Zijn die eenpitters wel sterk genoeg om door de crisis te komen? Ik wil de vraag tegelijkertijd aanvullen met de vraag of die eenpitters wel voldoen aan het notariaat 2.0. In eerste instantie werd getracht met de beleidsvisie ‘In transitie’ met een antwoord te komen.

‘In transitie’

Op 22 september 2010 werd door mr. G.J.C. Lekkerkerker als directeur beroepsontwikkeling en beleid van de KNB3 een beleidsrichting voor de KNB met als titel ‘In transitie’ geschreven. Tegelijkertijd was Lekkerkerker een van de preadviseurs van het preadvies ‘De goede notaris’ met als ondertitel ‘Over notariële deontologie’.4 Lekkerkerker draagt een steentje5 bij om de koers te vinden in een tijd van snelle economische, politieke en maatschappelijke veranderingen. Filosoferend, aftastend en rondsnuffelend worden zes kernwaarden6 geformuleerd. Op een verfrissende wijze wordt een nieuwe blik op het notariaat geworpen en een voorschot op de toekomst genomen. De nieuwe blik ‘In transitie’ werd door het notariaat breed gedragen.

‘In transitie’ stelt de registratie en het advies centraal als zijnde de twee gelijkwaardige pijlers van het notariaat. Met ‘registratie’ wordt bedoeld de klassieke publieke taak van de notaris. Daarbij wordt aandacht gevraagd voor de digitalisering van de maatschappij en voor de discussie over nut en noodzaak van de notariële tussenkomst. Met ‘advies’ wordt bedoeld het versterken van de adviesfunctie opdat de notaris kan blijven concurreren met de advocaat, de accountant, de belastingadviseur, de mediator en de estateplanner. Kern is dat er ruimte blijft voor het generalistische fullservicekantoor en dat er ruimte komt voor de notaris-zonder-personeel.

Diverse keren is binnen de KNB ‘In transitie’ besproken en nader uitgewerkt. Zo is na de ledenraad van de KNB van 23 juni 2010 ‘In transitie’ uitgewerkt in het Meerjarenplan 2010-2015 en het Jaarplan 2010-2011 van de KNB. In het verslag van de ledenraad van de KNB van 15 februari 2012 staat: ‘De voorzitter van de KNB stelt voor het agendapunt "herbezinning Orde" voor de volgende ledenraad te agenderen, waarbij gekeken kan worden naar de mogelijkheden om tot een "In transitie 2.0" te komen.’

Als een donderslag bij heldere hemel kwam op 15 februari 2012 precies na die ledenraadsvergadering bij alle notarissen een brief binnen van het actiecomité ‘Notaris voor rechtszekerheid’.7 Niets deugde. Haagse ministeries en de politiek zouden het notariaat kapot willen maken. Er was behoefte aan de bekende sterke man die alles beter zou maken en de lobbyist als oliemannetje.

Alhoewel zonder amper enig weerwoord ‘In transitie’ meer dan twee jaar dé koers van de KNB was, moest dit document ook terstond van tafel. Met dezelfde donderslag deugde ook het bestuur, het bureau en de koers van de KNB niet meer.

‘Met recht vooruit’

In het gemelde persbericht van 13 september 2012 worden de hoofdlijnen van de nieuwe koers als volgt verwoord:
1. Solitair opererende kantoren worden bijgestaan bij het maken van keuzes in samenwerken, specialiseren en innoveren; niks doen is in het huidige klimaat geen optie meer.8
2. De toegevoegde waarde van het notariaat over het voetlicht brengen bij de overheid en andere stakeholders.
3. Er komt een bewustwordingscampagne dat de notaris welvaart en welzijn verschaft door de juridische ordening van de maatschappij voor zijn rekening te nemen. Van belang is dat de notaris zelf zijn toegevoegde waarde aan de cliënten weet over te brengen.
4. Een en ander heeft als logische consequentie dat het zijn van (kandidaat-)notaris aantrekkelijk en interessant is.

Met deze koers wil de KNB zich met de leden verbinden om samen te werken aan een ‘mooie toekomst’.

Aanvullend worden vijf aandachtsgebieden geformuleerd. Het derde aandachtsgebied betreft de organisatie van de dienstverlening en van notariskantoren.9 Ik citeer:
‘De KNB steunt kantoren in hun zoektocht naar het vinden van de juiste positie in de markt. De KNB helpt kantoren zonder perspectief bij het afbouwen van hun activiteiten.’

Ook worden zes ijkpunten aan de notariële horizon geplaatst. Gesteld wordt ‘de notaris vervult een spilfunctie in de samenleving waar het gaat om rechtszekerheid en vertrouwen. De notaris is werkzaam op nieuwe terreinen waarmee hij zijn toegevoegde waarde voor de samenleving waarmaakt, onder meer bij het ontwikkelen van nieuwe registratiefuncties’.10 Weliswaar worden de kernwaarden van het notariaat beschreven doch de centrale vraag wat het nut en de noodzaak van de notaris in de 21e eeuw is wordt niet gesteld.11

Wel wordt geconstateerd12 dat veel deelnemers in het rechtsverkeer de rol van de notaris niet meer (h)erkennen. De notaris lijkt ten onder te gaan aan zijn eigen succes. Ook door technologische, economische en maatschappelijke ontwikkelingen verandert het nut en de noodzaak van de registratiefunctie van de notaris. In het visiestuk ‘Met recht vooruit’ wordt wel aandacht besteed aan nieuwe communicatie-en informatietechnologieën op een notariskantoor doch de impact voor de rechtzoekende burger ontbreekt.

De vragen naar nut en noodzaak van de notaris in de 21e eeuw ontbreken als gezegd. Niet wordt ingegaan op diverse maatschappelijke vragen die zijn gerezen. Zonder te streven naar volledigheid noem ik:
- voorstel tot afschaffing notariële akte bij periodieke schenkingen;13
- voorstel tot afschaffing notariële akte bij het opstellen van huwelijkse voorwaarden;14
- promoten van het testament buiten de notaris om;15
- levering en hypotheek rechtstreeks door het Kadaster;16
- verklaring van erfrecht – voor zover nog nodig17 – via de kantonrechter als boedelrechter;
- voorstel tot afschaffing notariële akte bij de oprichting van een BV.18

Solitaire kantoren

Ik herhaal dat ‘Met recht vooruit’ in tegenstelling tot ‘In transitie’ niet ingaat op de vraag naar nut en noodzaak van de notaris. Als een duveltje uit een doosje en zonder adequate onderbouwing komt op blad 19 de stelling dat in de toekomst alleen nog plaats zou zijn voor brede samenwerkingsverbanden alwaar gespecialiseerde notarissen werkzaam zijn, oftewel: alleen maar grote kantoren. Onbeantwoord blijft waarom bijvoorbeeld bedrijfsjuristen, advocaten, fiscalisten en accountants niet die gespecialiseerde taken – eventueel aanvullend – kunnen verrichten.

Voor de lokale solitaire kantoren zou nog steeds plaats zijn, mits de notaris door zijn optreden in de plaatselijke gemeenschap een bijzondere rol vervult.19 Dit zouden dan allround notarissen zijn die als een soort huisarts slechts basishulp verlenen.20 Uitgaande van enerzijds het steeds meer wegvallen van de noodzaak om via een notaris over te gaan tot registratie en anderzijds de toename van gespecialiseerde diensten door bedrijfsjuristen, advocaten, fiscalisten en accountants lijkt mij nu juist dat voor de grote notariskantoren geen plaats meer is in de toekomst.

‘Met recht vooruit’ constateert naar mijn mening terecht dat werkprocessen en informatievoorzieningen in toenemende mate worden gedigitaliseerd. Burgers en cliënten willen in toenemende mate zelf hun juridische vragen oplossen.21 Deze ontwikkelingen zullen worden versterkt als de burger in Nederland via zijn identiteitskaart net als in bijvoorbeeld België een digitale handtekening krijgt.22 Alsdan zal slechts behoefte bestaan aan een zeer beperkt aantal gespecialiseerde notarissen. Uitgaande van een zelfredzaamheid van de burger is slechts behoefte aan lokale en laagdrempelige ondersteuning door die solitaire notariskantoren.

De werkgroep23 achter ‘Met recht vooruit’ heeft wel ontdekt dat in België het notariaat veel verder ontwikkeld is. België kent al de digitale minuutakte en de centrale archivering daarvan met digitale dossiers.24 Opvallend is dat datzelfde België vooral solitaire notarissen heeft…

Het visiestuk ‘Met recht vooruit’ ziet mogelijkheden voor nieuwe notariële producten. Daarbij worden genoemd de digitale notariële kluis25, de digitale nalatenschap of het digitale aandeelhoudersregister. Juist deze digitalisering verlangt een fijnmazig netwerk van (solitaire) notarissen. Gespecialiseerde samenwerkingsverbanden van notarissen hebben hierbij geen enkele toegevoegde waarde.

Volgens het visiestuk ‘Met recht vooruit’26 zou de positie van de solitaire, niet samenwerkende kleine kantoren een moeilijke zijn. In het nieuwe beleid van de KNB moeten die kantoren worden opgeheven.27

Notariaat in de 21e eeuw

Het visiestuk sluit af met de gedragen tekst:28
‘Het nemen van beleidsmaatregelen alleen is onvoldoende voor een redelijke kans op succes. Het "veld" moet ook meewerken aan de uitvoering daarvan. Maar daarvoor zal de hiervoor ontwikkelde visie ook gedragen moeten worden door het veld en zal de KNB duidelijk moeten maken wat van het veld wordt verwacht. Wat mogen we verwachten van de overheid, van stakeholders in en buiten het notariaat en van de (kandidaat-)notarissen zelf? Zonder een welwillende houding en bereidheid om dit nieuwe beleid te ondersteunen, is het moeilijk om koers te houden.’

Naar mijn mening slaat de werkgroep29 de plank volledig mis. De harde kern waar het notariaat nu en in de toekomst op steunt zijn de solitaire kantoren. Juist voor de samenwerkende notarissen is geen toekomst. Advies en begeleiding zal steeds meer terechtkomen bij bedrijfsjuristen, advocaten, fiscalisten en accountants. Bij het wegsaneren van solitaire kantoren ontvalt de basis aan het notariaat. Met het tegelijkertijd zich alleen richten op samenwerkende notariskantoren slaat het notariaat een doodlopende weg in. Met het visiestuk ‘Met recht vooruit’ gaat het notariaat achteruit.

Aanbevelingen

Het is gemakkelijk kritiek te uiten op het visiestuk maar hoe moet het dan wel?

In mijn beleving begint het eerst met de noodzaak dat de maatschappij (lees: de politiek) een antwoord geeft op de vraag naar het bestaansrecht van het notariaat in de 21e eeuw. Kan het notariaat niet beter een onderdeel worden van de advocatuur?
Los van de positie van het notariaat zal vroeg of laat - en waarom dan niet tegelijkertijd met het herpositioneren van het notariaat - de overheid aan iedere burger een digitale handtekening dienen te geven.. De techniek bestaat al en wordt zoals hiervoor aangegeven al in bijvoorbeeld België toegepast. Als iedere burger via zijn identiteitskaart een digitale handtekening heeft, wijzigt nut en noodzaak van het notariaat ingrijpend.

In het geval iedere burger over een digitale handtekening beschikt, is een registratie van de identiteit en handtekening van die burger door de notaris niet meer nodig. Kadaster, Kamer van Koophandel, Burgerlijke Stand enz. kunnen alsdan rechtstreeks en zelfstandig de rechtshandelingen registeren; de tussenkomst van de notaris wordt overbodig. Pas voor zover raad en advies nuttig of nodig of gewenst zijn, ontstaat een taak voor notarissen (of bedrijfsjuristen, advocaten, fiscalisten en accountants). Dat raadgeven en adviseren zal vooral op het vlak van het familievermogensrecht en het MKB-ondernemingsrecht geschieden.

Denkbaar is een digitaal autoriseringssysteem. Iedere partij heeft zijn eigen adviseur in de vorm van een notariële advocaat die ten aanzien van zijn cliënt de Belehrung verzorgt. Desgewenst legaliseert de notariële advocaat aanvullend de handtekening. De notariële advocaten zijn een subvereniging van de Orde van Advocaten.

Via de Belastingdienst en de registratie aldaar met behulp van het besloten autoriseringssysteem komt de datum van de akte vast te staan. De ambtelijke clearing geschiedt door de Orde als publieksrechtelijke bedrijfsorganisatie met een aanvullende clearing door het Kadaster, respectievelijk door de Kamer van Koophandel of door de rechtbank. Voorts zou iedere akte centraal een individueel nummer krijgen en worden opgeslagen in een digitaal archief van alle akten.

De notaris nieuwe stijl behandelt weer zijn eigen akten. Het kunstmatige axioma van onpartijdigheid en onafhankelijkheid is niet meer nodig doordat iedere partij zijn eigen (notariële) advocaat heeft. Iedere cliënt betaalt voor zijn eigen probleem hetgeen past bij marktwerking.

Voor zover er nog geen antwoord komt van de politiek, zal de aandacht vooral dienen te worden gericht op solitaire notarissen die het menselijke en fysieke einde zijn van een netwerk van een (toekomstig) gedigitaliseerd rechtsverkeer. Notarissen worden als het ware franchisenemers van één groot digitaal juridisch netwerk welke door de KNB wordt beheerd. Voor associaties van notarissen zal steeds minder plaats zijn.

Mr. G.G. Zwanikken is notaris te Velp. Dit artikel verscheen ook in NJB 2012, afl. 39.

Bron afbeelding: dianecordell

 

1. Dit lijkt een open deur doch bij de behandeling van de huidige Wet op het Notarisambt kwam de definitie van een notaris pas bij een herzien ontwerp (MvT II, 23 706, nr. 3, blad 4).
2. Blad 20 visiestuk ‘Met recht vooruit’ bij hoofdstuk 8 ‘Ontwikkelingen op kantoorniveau’.
3. Thans wetenschappelijk directeur van de KNB.
4. Hoofdstuk II ‘De notaris en zijn eigen waarde; een kijk op het beroep, beroepsplichten en realiteiten van het hier en nu’.
5. Blad 17 van het preadvies ‘De goede notaris’.
6. Blad 62 van het preadvies ‘De goede notaris’.
7. De initiatiefnemers waren grotendeels afkomstig van middelgrote notariskantoren uit het zuiden en oosten van Nederland.
8. Ik kan mij niet aan de gedachte onttrekken dat bij het besluit om (zeker als eerste) hoofdlijn te kiezen voor het saneren van solitaire kantoren heeft meegewogen dat alsdan de middelgrote notariskantoren – zie noot 7 – het gemakkelijker krijgen.
9. Blad 5 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
10. Blad 6 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
11. Zoekend naar een antwoord moet de lezer van visiestuk ‘Met recht vooruit’ het op blad 8 doen met de mededeling ‘Het antwoord op deze twee vragen is niet zo eenvoudig te geven'.
12. Blad 11 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
13. Staatssecretaris van Financiën in zijn brief van 18 september 2012 aan de Tweede Kamer over Belastingplan 2014 (Kamerstukken II 2011/2012, 33 003, nr. 17, p. 47). In gelijke zin ook prof. dr. S.J.C. Hemels, ‘Anbi anno 2012: wet- en regelgeving’, Fiscale Berichten voor het Notariaat oktober 2012, nr. 54, blad 6.
14. Voornemen van initiatiefwetsontwerp van Kamerlid M. Berndsen-Jansen, onder andere aangekondigd op 24 november 2010 tijdens het debat over de begroting van het Ministerie van Veiligheid en Justitie.
15.Blad 8 e.v. Prof. dr. B.M.E.M. Schols en prof. mr. F.W.J.M. Schols, Notariaat Magazine editie 9, september 2012.
16. Blad 1119 e.v. ‘Nadenken over "Waarvan akte?"’ van mr. G.G. Zwanikken, NJB 2011/856, nummer 17, jaargang 86, 29 april 2011. Ook mr. R.J.L. Timmer in ‘Naar een meer positief stelsel van openbare registers en Basisregistratie Kadaster?’ is, weliswaar op andere gronden, ook voorstander om de notariële leveringsakte af te schaffen. Zie WPNR 6875 (2011), blad 171 rechterkolom.
17. Nieuwsbericht van 15 december 2011: ‘Op voorstel van minister Donner heeft de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) ermee ingestemd dat banken een verklaring van erfrecht bij het overlijden van een partner (huwelijk of geregistreerd partner) alleen nog in bepaalde situaties opvragen. De Minister van BZK werkt aan een vermindering van regeldruk’ (…)’.
18. Persbericht Minister van Economische Zaken van 3 september 2011: ‘De verplichting om bij het oprichten van een BV langs de notaris te gaan verdwijnt. Op die manier hoeven ondernemers minder kosten te maken bij het oprichten van een BV.’
19. Blad 21 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
20. Blad 19 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
21. Blad 27 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
22. Zie www.eid.belgium.be
23. De werkgroep bestond uit Ruud van Gerven, Willem Geselschap, Stan van Heijst, Jan Janssens, Annette van der Klooster, Caroline van Kordelaar, Hans Kuijpers, Jef Domen, Hans Stubbe, Teska van Vuren, Arnaud Wilod Versprille en Leon Verstappen (voorzitter), die zich in de zomer van 2012 heeft gebogen over de nieuwe beleidsvisie van de KNB. Het is het resultaat van de gesprekken die zijn gevoerd tijdens vijf bijeenkomsten gehouden op 3 en 31 juli, 2 en 21 augustus en 10 september. Ik merk op dat niemand van de werkgroep afkomstig is of affiniteit heeft met solitaire kantoren.
24. Blad 27 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
25. De digitale kluis is vooral een initiatief van thans toevalligerwijze de voorzitter van de KNB (Ruud van Gerven); zie www.vickyvanderplas.nl/files/flyer_hvg.pdf.
26. Blad 32 visiestuk ‘Met recht vooruit’, onderdeel 10.3.3. Positie solitaire kantoren.
27. Blad 32 visiestuk ‘Met recht vooruit’: ‘De KNB helpt kantoren zonder perspectief bij het afbouwen van hun activiteiten.’
28. Blad 44 visiestuk ‘Met recht vooruit’.
29. Zie hiervoor noot 24.

Naam auteur: Gijs Zwanikken
Geschreven op: 9 november 2012

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

jeroen schreef op :
Duidelijke onderbouwing en fijn om meerdere kanten van het vwrhaal te lezen.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.