Eén voor allen of allen voor één?

Vrijheid en veiligheid zijn kernwaarden van onze maatschappij. Kernwaarden die kunnen botsen. Om de veiligheid te waarborgen, moet de vrijheid soms worden beperkt. De Raad voor de rechtspraak organiseerde op 10 september 2015 in het kader van de Dag voor de Rechtspraak een essaywedstrijd voor studenten en stelde hen de vraag: Hoe denk jij over de keuze tussen vrijheid en veiligheid? Dit essay van Angela Jans is op de tweede plaats geëindigd.

Inleiding

Een moeder die uit de ouderlijke macht wordt ontzet omdat zij haar kind zou mishandelen. Veiligheid voor het kind, maar een beperking van de vrijheid van de moeder. Een moslim met extreme ideeën die mogelijk een link heeft met terrorisme wordt vastgezet. Veiligheid voor de samenleving, maar een beperking van de vrijheid van meningsuiting van de verdachte. Een verwarde vrouw die in een psychiatrisch ziekenhuis zit en ervan overtuigd is dat de duivel bezit van haar heeft genomen. Veiligheid voor haarzelf en de samenleving, maar ook een beperking van haar vrijheid. Het afkondigen van een noodverordening voor de Haagsche Schilderswijk om te voorkomen dat demonstraties tegen politiegeweld of jihadisme uit de hand lopen. Een beperking van het recht op betoging, maar bescherming van de vrijheid van anderen.

Dit zijn slechts een aantal voorbeelden van situaties waarbij vrijheid en veiligheid conflicteren. Is het humaan om iemands vrijheid te beperken? Is het humaan om die vrijheid niet te beperken wanneer dat grote gevolgen zal hebben voor anderen? Is het één voor allen of allen voor één? Moeten wij koste wat het kost iemands vrijheid beperken omdat anderen dan een minder groot onveiligheidsgevoel hebben? Dit zijn vragen die in dit essay centraal staan en waarover uiteindelijk een kritisch standpunt zal worden ingenomen. 
 

Grondrechten

Het jaar 2014 stond in het teken van 200 jaar Grondwet en het hebben van deze grondrechten werd dan ook continu benadrukt door allerlei activiteiten en feesten. Het is natuurlijk mooi dat wij deze grondrechten hebben, want in veel landen op de wereld zijn grondrechten helemaal niet zo vanzelfsprekend. Aan de andere kant staan onze grondrechten meer dan ooit onder druk. Er lijkt een tendens te ontstaan waarbij vrijheden steeds een beetje meer worden beperkt en veiligheid steeds meer voorop komt te staan. Grondrechten die hierdoor het vaakst in het geding zijn, zijn het recht op privacy, het recht op vrijheid van meningsuiting en het recht op vereniging en betoging. Is dit terecht en is onze veiligheid echt zo ernstig in het geding als wij denken? Is voorkomen beter dan genezen?
 

Wat is vrijheid?

In een democratische samenleving zoals de Nederlandse kan vrijheid onder andere worden gekarakteriseerd als grote vrijheid voor het individu met zo min mogelijk overheidsingrijpen. Ik spreek hier bewust van zo min mogelijk ingrijpen, want een overheid die niet ingrijpt bewerkstelligt uiteindelijk onvrijheid. Filosofen als Rousseau en Hobbes hebben dit principe mooi verwoord in hun theorie van het sociaal contract. Om vrij te zijn als individu moet je een deel van je vrijheden opgeven en overdragen aan de gemeenschap.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty international verstaat onder vrijheid, persoonlijke, intellectuele, academische en politieke vrijheid. Bovendien is men vrij een beroep, een geloof of een partner te kiezen. Uiteraard erkent Amnesty ook het recht op vrijheid van meningsuiting. Vrijheid is dus een veelomvattend begrip.
 

Wat is veiligheid?

Veiligheid houdt wat mij betreft in dat mensen elkaar geen schade toebrengen en ongehinderd kunnen leven. Mensen zouden niet de vrees moeten hebben dat zij lichamelijk of geestelijk onveilig zijn. Het is wat mij betreft in het kader van de rechtspraak van belang om te spreken van objectieve veiligheid en niet van subjectieve veiligheid zoals een groot onveiligheidsgevoel in een bepaalde regio. Wat de één onveilig vindt, vindt de ander veel minder onveilig. Daarom zouden rechters mijns inziens terughoudend moeten zijn met het inspelen op onveiligheidsgevoelens. Pas wanneer de veiligheid daadwerkelijk in het geding is of dreigt te raken, dan zou de rechter vrijheid moeten beperken om veiligheid te garanderen (objectieve veiligheid).
 

De proef op de som

Aangezien ik zelf erg benieuwd was hoe er in de samenleving wordt gedacht over de keuze tussen vrijheid en veiligheid, heb ik een mini-onderzoek gehouden. Ik heb in de regio Den Haag aan 100 mensen in de leeftijd van 16 tot en met 83 jaar gevraagd hoe zij over deze keuze denken. Het is een lukrake steekproef geweest van mensen met verschillende culturele achtergronden, verschillende leeftijden en een verschillend opleidingsniveau. Ik heb gevraagd of de mensen veiligheid of vrijheid belangrijker vinden of dat zij deze twee grondrechten even belangrijk vinden. De uitkomst was als volgt: 66% van de mensen vond veiligheid belangrijker dan vrijheid, 28% vond vrijheid belangrijker dan veiligheid en 6% vond deze grondrechten even belangrijk. Ik heb de mensen hierbij ook gevraagd om hun keuze te motiveren. Hieronder volgt een greep uit de reacties (kernachtig weergegeven):

Veiligheid boven vrijheid

“Ik wil dat mijn kinderen in veiligheid kunnen opgroeien, aangezien ik zelf in een land ben opgegroeid waar de situatie niet altijd veilig is geweest. Om hun veiligheid te kunnen bewerkstelligen, zal soms de vrijheid van anderen beperkt moeten worden.”

“Er is in de wereld al genoeg ellende met aanslagen, oorlog en ander geweld. Veiligheid moet echt boven alles gaan, want anders heb je geen leven.”

Vrijheid boven veiligheid

“Ik vind vrijheid het allerbelangrijkste dat de mens heeft. Ik wil zelf kunnen bepalen wat ik doe en wil daarbij niet door anderen of de overheid worden beperkt. Als ik vrijheid niet belangrijk zou vinden, dan ben ik in Nederland niet op mijn plaats.”

Vrijheid en veiligheid zijn even belangrijk

“Ik ben van mening dat het één niet zonder het ander kan. Als iedereen volledig vrij zou zijn dan zou het een chaos worden en om die chaos te ordenen moet de vrijheid enigszins worden beperkt, zodat de veiligheid en vrijheid van anderen gegarandeerd is.”

Uit deze reacties blijkt dat de wensen binnen de samenleving uiteenlopend zijn. De rechter zal dan ook nooit kunnen voldoen aan de wensen van de gehele samenleving. Dat geldt niet alleen ten aanzien van de grondrechten vrijheid en veiligheid, maar geldt uiteraard voor elke beslissing die de rechter moet nemen. De vraag is ook of het wel zo erg is dat niet iedereen tevreden zal worden gesteld. Ik ben van mening dat het niet erg is als niet iedereen het met elkaar eens is.
 

De voorbeelden

In de inleiding heb ik een aantal voorbeelden aangehaald van situaties waarbij vrijheid en veiligheid met elkaar conflicteren. Ik wil hierop nader ingaan en mijn visie hierop uiteenzetten.

Een moeder die uit de ouderlijke macht wordt ontzet omdat zij haar kind zou mishandelen.

In dit geval moet een afweging worden gemaakt tussen de belangen van twee individuen. Het ene individu is de ouder en de andere is het kind. Ik denk dat de veiligheid van het kind moet prevaleren boven de vrijheid van de ouder, aangezien het kind een ondergeschikte en afhankelijke positie van de ouder heeft. Nu het kind zichzelf niet kan beschermen, zal een ander dat moeten doen. Zelfs bij de kleinste signalen van geestelijke of lichamelijke mishandeling moet wat mij betreft worden ingegrepen aangezien het mijns inziens niet te verantwoorden is als er niet wordt ingegrepen en het uiteindelijk te laat is voor het kind.

Een moslim met extreme ideeën die mogelijk een link heeft met terrorisme wordt vastgezet.

Iedereen heeft het recht om zijn mening te uiten, maar dat kan niet onbeperkt. Wanneer extreme meningen omgezet worden in daden of er daden worden gepland, dan is een beperking van dit grondrecht absoluut noodzakelijk. Ik ben van mening dat in zaken waar terrorisme een rol speelt, het individu ondergeschikt is aan de gemeenschap. Wanneer één iemand een gevaar vormt voor een grote groep mensen dan moeten deze risico’s worden ingedamd. Dit moet wat mij betreft ook gebeuren bij het minste vermoeden, zonder dat elke willekeurige burger het risico loopt aan strafvervolging of onderzoek onderworpen te worden. De samenleving moet in ieder geval beschermd worden en daarmee kan geen enkel risico worden genomen.

Een verwarde vrouw die in een psychiatrisch ziekenhuis zit en ervan overtuigd is dat de duivel bezit van haar heeft genomen.

Zolang deze vrouw alleen een gevaar is voor zichzelf moet er dus een afweging van grondrechten gemaakt worden die beiden op haar betrekking hebben. De vraag is of anderen dan voor haar moeten kiezen wat er gebeurt. Enerzijds kan men zeggen dat dat inderdaad  moet geschieden aangezien deze vrouw duidelijk verward is en de wereld niet meer in perspectief ziet.

Aan de andere kant moet wel gekeken worden of deze vrouw echt last heeft van haar ideeën en wanen in het dagelijks leven of dat het leven nog enigszins dragelijk is. De keuze tussen vrijheid en veiligheid is in zo’n geval veel minder gemakkelijk te maken dan bij de bovenstaande twee voorbeelden.

Het afkondigen van een noodverordening door de burgemeester voor de Haagsche Schilderswijk om te voorkomen dat demonstraties tegen politiegeweld of jihadisme uit de hand lopen.

Het beperken van de vrijheid van betoging kan soms nodig zijn om wanordelijkheden te voorkomen. Wanneer er alleen gevaar voor goederen bestaat is de rechtvaardiging er mijns inziens minder dan wanneer er ook gevaar bestaat voor de mens. Desalniettemin kan ook louter financiële schade grote gevolgen hebben. Alleen als er echt een serieus risico is dat er strafbare feiten gepleegd zullen worden die ook ernstig zijn, zou wat mij betreft de betogingsvrijheid mogen worden beperkt.
 

Conclusie

Ik ben van mening dat wanneer er gevaar bestaat voor ernstig lichamelijk of geestelijk letsel of zelfs de dood, dat veiligheid altijd moet prevaleren boven vrijheid. Het is achteraf niet aan de samenleving uit te leggen dat er niet is ingegrepen terwijl er wel signalen waren dat er dingen ernstig mis zouden kunnen gaan. In dit soort gevallen denk ik dat het beter is om tienmaal teveel in te grijpen dan eenmaal te weinig. Ik misken hierbij uiteraard niet dat mensen zoveel mogelijk vrijheid moeten hebben en niet willekeurig aan allerlei ingrijpende maatregelen en ingrijpend toezicht moeten worden onderworpen, maar wanneer er ook maar de minste vermoedens zijn dat dergelijk letsel kan ontstaan, dan is deze vrijheid van ondergeschikt belang. Als achteraf blijkt dat de aantijgingen onterecht zijn, dan is dat uiteraard zeer ingrijpend, maar is dat mijns inziens beter te verantwoorden dan wanneer er onterecht niet is ingegrepen. Ik ben van mening dat je pas echt vrij kunt zijn als je veilig bent. In rampgebieden als het Midden-Oosten, Somalië of Midden-Amerika zijn zulke onveilige situaties aan de orde van de dag dat de mensen ook niet vrij kunnen zijn. In dergelijke landen zie je dat de overheid onvoldoende ingrijpt of zelfs omvergeworpen is, waardoor burgers én geen veiligheid én geen vrijheid hebben. Dat is iets wat altijd voorkomen dient te worden. In zaken waar mishandeling of terrorisme een rol spelen moet dan ook zeer streng en preventief worden opgetreden. In gevallen waarbij alleen economische schade dreigt of geen gevaar voor anderen ontstaat zijn vrijheid en veiligheid meer gelijkwaardig aan elkaar. Echter, in de meeste gevallen zal veiligheid boven vrijheid moeten prevaleren. Hierbij geldt wat mij betreft: Eén voor allen en niet allen voor één!

 

 

Dit essay van Angela Jans is op de tweede plaats geëindigd bij de essaywedstrijd voor studenten die de Raad voor de rechtspraak in het kader van de 'Dag van de Rechtspraak' organiseerde.

Naam auteur: Angelas Jans
Geschreven op: 22 oktober 2015

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.