De Uitspraak: Erf je automatisch ook de schulden als je de lunch hebt betaald?

Betekent uit eten gaan op kosten van de overledene ook dat je diens verplichtingen overnam?

De Zaak.

Een ruzie tussen drie erfgenamen, van wie er één nog iets krijgt van de overledene. En dat wil deze erfgenaam van nummer 1 en 2 terug. Als argument geldt dat het tweetal de erfenis zuiver zou hebben ‘aanvaard’. Zij hebben volgens nummer 3 daarmee behalve de baten ook de verplichtingen overgenomen. Of de vordering van no 3 een schuld is van de overledene of een aanspraak op een voorwerp (‘mijn kast’), is onduidelijk.


Hoe werkt het bij een erfenis?

Een erfenis kun je aanvaarden, verwerpen of voorwaardelijk (beneficiair) aanvaarden. In dat laatste geval blijft je eigen vermogen buiten schot. Wie een erfenis aanvaardt neemt alles over: de baten èn de lasten. Die moet je daarna ook voldoen. Wie ‘verwerpt’ blijft helemaal buiten de afwikkeling. Door de crisis zijn er steeds meer negatieve nalatenschappen, met meer schulden dan baten. Wie erft doet er dus goed aan het paard eerst even in de bek te kijken. En op te passen dat je niet iets doet waardoor dat paard ook geacht wordt van jou te zijn.


Wat deden nummer 1 en 2?

Op de dag van het overlijden, in 2008 kwamen ze bij elkaar, zochten een kist uit, regelden de uitvaart, de bloemen, schreven de enveloppen en gingen na afloop even iets eten in de stad, met hun partners. Zij gebruikten met z’n vieren een bescheiden maaltijd in De Koperen Pan, te Delft. De rekening van €119 betaalden de erfgenamen direct uit de tegoeden van de overledene. Zij geven dus meteen haar geld uit. Dat hadden ze volgens erfgenaam nummer 3 nou niet moeten doen. Volgens hem is dat juridisch voldoende om er een ‘zuivere aanvaarding’ uit af te leiden.


Wanneer wordt je geacht een erfenis zuiver te hebben aanvaard?

Volgens 4:192 lid 1 Burgerlijk wetboek is daarvan sprake als je je ‘ondubbelzinnig gedraagt’ als zodanig. Maar wanneer is dat? Volgens de memorie van toelichting blijf je niet aan een erfenis hangen als je je beperkt tot ‘daden van beheer’. Dat gebeurt echter wèl als je ‘als heer en meester beschikt’ over de tegoeden van de overledene. Of ‘duidelijk doet blijken’ dat je ook de schulden overneemt.


Wat zegt de rechter over het etentje?

Dat geeft de doorslag. Daarnaast weeg de rechter ook mee dat erfgenaam 1 en 2 de kosten van de koffietafel direct (‘bij voorrang’) hebben voldaan uit het tegoed van de overledene. De rechter vindt dat alles typisch het beschikken over nalatenschapsgelden ‘ten eigen behoeve’. En géén beheershandelingen. De vordering van erfgenaam 3 stond in de rangorde van schuldeisers ook hoger dan de kosten van de koffietafel. Dat de twee erfgenamen later besloten de erfenis alleen onder voorwaarden te aanvaarden, heeft voor de vordering van nummer 3 geen gevolgen. De erfgenamen moeten dus de vordering van de derde erfgenaam voldoen. Eventueel op eigen kosten.

Lees hier de uitspraak (ECLI:NL:GHDHA:2014:1799)

Deze Uitspraak is ook te lezen op Recht en Bestuur.


Bron afbeelding: hitsnooze

Folkert Jensma

Naam auteur: Folkert Jensma
Geschreven op: 15 december 2014

Juridisch redacteur, commentator en blogger bij NRC

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Edo Moll schreef op :
Belangrijk om te vermelden dat de uitspraak van het Gerechtshof door de Hoge Raad is vernietigd. De uitspraak is te vinden op rechtspraak.nl met het volgende kenmerk. ECLI:NL:HR:2015:1284. De Hoge Raad vond, kort gezegd, dat maaltijd bij de afwikkeling van de nalatenschap hoorde.
M.J.A. van Mourik schreef op :

Als iemand sterft, gaan diens goederen en schulden niet met hem het graf in of in rook op. Er treedt (erf)opvolging op. De opvolgers (de ‘erfgenamen’) worden door de wet aangewezen of zijn door de erflater bij testament benoemd. Het moment suprême van de automatische opvolging is het tijdstip van overlijden.

De toestand van de nalatenschap zal niet steeds een open boek zijn. Menig erflater verrast door bij nader inzien meer schulden dan bezittingen na te laten, hoewel zijn royale levensstijl anders deed vermoeden.
Als duidelijk is hoe de zaken er voor staan, kunnen de erfgenamen de nalatenschap met terugwerkende kracht ‘verwerpen’. Als alle erfgenamen dat doen, ‘vervalt’ de nalatenschap aan de Staat. De schuldeisers worden dan betaald voor zover de boedel het toelaat.

Bij onzekerheid omtrent de samenstelling van de nalatenschap, kan deze ‘beneficiair’ (of: ‘onder het voorrecht van boedelbeschrijving’) worden aanvaard. Daartoe moet een verklaring ter griffie van de rechtbank worden ingediend. De erfgenamen draaien nu niet op voor het negatieve saldo. De niet voldane schuldeisers blijven met de gebakken peren zitten.

De mogelijkheid beneficiair te aanvaarden gaat verloren als een erfgenaam ‘zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt.’ Of een gedraging als ‘zuivere’ aanvaarding gekwalificeerd kan worden, is niet steeds duidelijk. Het ‘verdelen’ van de inboedel moet anders beoordeeld worden dan het ‘leegruimen’ van het sterfhuis. En het te gelde maken van effecten kan een daad van goed beheer zijn maar is ook zeer geschikt om geld voor de vakantie te genereren.

Een lagere rechter oordeelde dat een erfgenaam die zuiver heeft aanvaard alsnog beneficiair kan aanvaarden als hij in redelijkheid niet hoefde te verwachten dat een bepaalde schuld zou bestaan. Dat getuigt van prijzenswaardige soepelheid maar is wetstechnisch een bedenkelijke oplossing. Het notariaat bepleit beneficiaire aanvaarding in de wet tot hoofdregel te maken. Maar dat werkt lastenverzwarend. De meeste nalatenschappen zijn van beperkte omvang. In sommige landen is beneficiaire aanvaarding de hoofdregel. Onze wetgever tobt met het vraagstuk.

Op de sterfdag van hun moeder, gaan twee van de drie erfgenamen met hun partners, na de voorbereiding van de uitvaart, eten in ‘De Koperen Pan’. De rekening ad € 119,– komt ten laste van een bankrekening van erflaatster. Later aanvaarden alle kinderen beneficiair. Dan meldt het derde kind zich met een vordering op de erflaatster die blijkbaar niet (volledig) ten laste van de nalatenschap kan worden voldaan. Zij vordert betaling door de twee eters die volgens haar zuiver hebben aanvaard door te smikkelen op kosten van de boedel.

Het Hof gaat op de formele, rigide toer en stelt de schuldeiser in het gelijk. Aan redelijke wetstoepassing wordt niet toegekomen. Het feit dat de schuldeiser tevens mede-erfgenaam is, wordt onvoldoende meegewogen. In de gegeven omstandigheden mocht het etentje niet ‘ondubbelzinnig en zonder voorbehoud’ als daad van zuivere aanvaarding worden aangemerkt. De erfenis ligt nu bij de eters onnodig zwaar op de maag.

M.J.A. van Mourik is oud-notaris en emeritus hoogleraar notarieel recht en NJB-expert

Nora van Oostrom schreef op :

Brasserie de koperen pan in Delft verzorgt volgens de website, ook koffietafels. Hoe passend, in deze zaak die het regelen van een uitvaart betrof. Voor 119 Euro aten twee kinderen van een overleden moeder met hun partners, na een lange dag uitvaartregelingen treffen. De nota werd voldaan met een bankpas van moeder. Wie had kunnen bevroeden dat deze betaalwijze zou leiden tot een integrale aansprakelijkheid voor de nalatenschapsschulden?


Bij overlijden hebben de erfgenamen drie mogelijkheden. De eerste is dat ze de nalatenschap ‘zuiver’ (zonder voorbehoud) aanvaarden. Dit betekent dat als de nalatenschap negatief is, de erfgenamen met al hun eigen vermogen instaan voor de schulden. De tweede optie is ‘beneficiair aanvaarden’: aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving. Niet het eigen vermogen van de erfgenaam, maar slechts de boedel is dan aansprakelijk voor schulden van de nalatenschap. De derde variant is verwerping. De erfgenaam verklaart dan niets met de nalatenschap te maken willen hebben, of deze nu negatief is of niet. Er bestaat geen wettelijk systeem dat erfgenamen automatisch beschermt tegen schulden van de nalatenschap: de erfgenaam moet om deze bescherming te verwerven zelf actie ondernemen.


Beneficiair aanvaarden en verwerpen vinden in beginsel plaats met een verklaring ter griffie van de rechtbank. Hieraan zijn griffiekosten verbonden, zo’n 120 Euro. Aanvaarden daarentegen kan ofwel met een formele (‘dure’) verklaring bij de rechtbank, ofwel door ‘daden van zuivere aanvaarding’. Zo’n daad verricht je als je ‘over goederen der nalatenschap als heer en meester beschikt’. Wanneer is dat het geval? Berucht is het afnemen van het horloge van de overledene en die om de eigen pols schuiven en gaan dragen. Dit is beschikken en dus aanvaarden. Wordt het horloge in een zak gestopt en tot de formele verdeling in een doosje bewaard terwijl alle andere erfgenamen hiervan op de hoogte zijn, dan is er weer geen sprake van aanvaarding. Onterechte angst is er voor het ontruimen van de kamer in het verzorgingstehuis; zolang de inhoud van de kamer niet wordt verkocht of aan de straat gezet is er geen sprake van ‘beschikken als heer en meester’. Het ontruimen en opslaan van de inboedel wordt beschouwd als ‘noodzakelijk beheer’. Wordt daarentegen het Leger des Heils gebeld en uitgenodigd ‘mee te nemen wat nog bruikbaar is’, dan is dat weer beschikken. Maakt een van de erfgenamen kosten ten behoeve de uitvaart en verrekent hij deze alvast met de rekening van de overledene, ook dan is er een probleem: de wet schrijft precies voor in welke volgorde schulden van de nalatenschap moeten worden betaald en de kans is groot dat de erfgenaam voor zijn beurt handelt en dan weer wordt geacht zuiver te hebben aanvaard.
Dat hier werd geconcludeerd tot zuivere aanvaarding acht ik niet verbazend. Want hoe gering het bedrag ook in de ogen van de etende erfgenamen is, zij hebben gelden van de nalatenschap verbruikt voor zichzelf en er aldus als heer en meester over beschikt. Wat de casus wat wrang maakt is dat de maaltijd plaatsvond nadat de erfgenamen een lange dag hadden gewerkt om de uitvaart te regelen. Het lijkt dan zo terecht en verdedigbaar de welverdiende maaltijd ten laste van de boedel te brengen. Maar dat is niet het geval. Beschikken is beschikken, beschikken is aanvaarden. En aanvaarden is onomkeerbaar. Om in de sfeer van de casus te blijven: de uitkomst valt zwaar op de maag.

Nora van Oostrom is woordvoerder Koninklijke Notariële Broederschap en NJB-medewerker

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.