De rol van de Eerste Kamer

Naar aanleiding van de net-niet nacht van senator Duivesteijn, waarin deze laatste bijna eigenhandig een einde maakte aan het door de coalitie gesloten woonakkoord, werd er recent in dit blad betoogd dat de rol van de Eerste Kamer binnen het parlementaire bestel aan een kritische blik onderworpen dient te worden.1

Kern van dit betoog: de Eerste Kamer moet omgevormd naar een chambre de réflexion zoals het Britse House of Lords, naar een Kamer die kritiek levert maar geen doorslag geeft in het politieke proces. De boel de boel laten zou volgens de auteurs vragen zijn om bedrijfsongelukken. De voorzet, door hen gedaan, voor een nieuwe invulling van haar rol miskent echter een belangrijk vraagstuk dat vooraf moet gaan aan de vraag of de Eerste Kamer slechts deze chambre de réflexion behoort te zijn, namelijk de vraag welk democratisch belang het voortbestaan van de Eerste Kamer dient.

Democratie

Democratie is in het grootste gedeelte van de geschiedenis van het politieke denken een afkeurenswaardig concept geweest. Met de ongebreidelde democratieën van de Klassieke Oudheid als uitgangspunt, welke inherent de neiging hadden instabiel te zijn en uit te monden in tirannie of anarchie, bleek er onder de grote denkers van Klassieke Oudheid tot aan het begin van de Verlichting consensus te bestaan dat het idee van democratie als staatsvorm geen navolging verdiende. Pas deze laatste eeuwen is het idee van een democratische staatsvorm weer uit de kast gehaald, afgestoft en opgetuigd. Cruciaal in deze wedergeboorte was de erkenning dat een succesvolle, stabiele democratie slechts bestaat bij de gratie van het ontnemen van de absolute macht aan de meerderheid.2 Deze beperkingen vinden we onder meer in de idee van rechtsstaat en grondrechten, maar belangrijker voor wat het de rol van de Eerste Kamer betreft: de idee van de trias politica en de aanverwante - voor dit stuk belangrijke - checks and balances.

Tweekamerstelsels

Waarom tweekamerstelsels? Checks and balances bestaan niet alleen tussen de drie staatsmachten onderling, maar ook daarbinnen. “The genius of republican liberty”, zo leren de Federalist Papers ons immers, “seems to demand on one hand not only that all power should be derived from the people, but that those intrusted with it should be kept in dependence on the people by a short duration of their appointments; and that even during this short period the trust should be placed not in a few, but a number of hands.3 Een enkel periodiek kiezen van vertegenwoordigers alleen maakt nog geen representatieve democratie, dat kan net zozeer een gekozen aristocratie betekenen. Vandaar dan ook de gedachte dat de parlementaire macht gesplitst dient te worden in twee kamers, die elk op verschillende momenten en al dan niet in delen worden verkozen. Geen periodieke overheersing aldus, maar gedeelde macht gegrondvest in veranderende maatschappelijke inzichten. Op deze wijze wordt gewaarborgd dat politiek of, for and by the people is, in plaats van alleen maar for. Deze invulling van een check op de parlementaire macht vinden we het duidelijkst terug in bijvoorbeeld de US Senate en het US House of Representatives, maar ook in de Amerikaanse state legislatures, welke op één na allen bicameraal zijn.4

Heeft de Eerste Kamer democratische meerwaarde?

Terug naar de Eerste Kamer. Ondanks ons bicameralisme is van een systeem van checks and balances tussen beide Kamers geen sprake. De grote invloed van politieke partijen op ons bestel is daaraan de schuldige. Via het vehikel van de fractiediscipline, voortkomend uit de dominantie van die partijpolitiek, welke slechts kan bestaan bij de gratie van ons kiesstelsel, zal een politiek akkoord gesloten tussen partijen ook uitvoer vinden in de Eerste Kamer. Leden van de Eerste Kamer zijn net zozeer gebonden aan (coalitie)akkoorden als de leden van de Tweede Kamer. De noodzaak dat de coalitie nu met D66, CU en SGP - wiens politiek leiders in de Tweede Kamer zitten, maar wiens macht ligt bij hun beslissende stem in de Eerste Kamer! - een akkoord moet sluiten onderstreept dit. De typering van de mogelijke afwijking van senator Duivesteijn van zo’n gesloten akkoord als ‘bedrijfsongeluk’ onderstreept dit nog verder.

Deze conclusie stelt ons voor een prangende vraag: wat is de democratische meerwaarde van de Eerste Kamer? Of: waarom nog een toets naar “rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid” door de Eerste Kamer, zoals eerder werd betoogd in dit tijdschrift, terwijl een belangrijk deel van het wetgevingsadvies reeds bestaat uit het inwinnen bij derden van advies ten aanzien van deze punten. Is de Eerste Kamer een Raad van State in tweede instantie? Is het behoud van deze Kamer dan nog wel gewenst?

Bij een discussie over de rol en positie van de Eerste Kamer in het parlementaire bestel doen we er beter aan ons af te vragen of zij niet een hoger, democratischer doel kan dienen dan enkel  adviseren. In een tijd waarin partijpolitiek dominant is, waarin daardoor het dualisme op papier is verworden tot monisme in de  praktijk is een discussie over de Eerste Kamer gebaat bij een bezinning op het democratisch bestel in het algemeen. Reflectie in brede zin, aldus, op zij die reflecteren.

Mr. A.P. (Allard) Altena is promovendus aan de Universiteit Leiden.

Bron afbeelding: RD.nl

 

1. E. Jurgens & W. Voermans, ‘Eerste Kamer revisited’, NJB 2014/308, afl. 6.
2. In werken zoals bv. De l’esprit des lois van Montesquieu en de Federalist Papers wordt de democratie zo weer leven ingeblazen.
3. Federalist Papers, nr. XXXVII.
4. De staat Nebraska is de uitzondering in dezen.

Allard Altena

Naam auteur: Allard Altena
Geschreven op: 13 maart 2014

Allard Altena is buitenpromovendus aan de Universiteit Leiden. Hij promoveert op de relatie tussen regering & parlement binnen de Trias Politica.

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Frits Jansen schreef op :
Volgens mij zijn er dringender problemen in ons staatsrecht dan de vraag of we wel twee kamers nodig hebben.

Zo lijkt een kiesdrempel onontkoombaar om meer stabiliteit te brengen in de politiek. Politiek wordt te veel beoefend door mensen die dol zijn op politiek. Terwijl veel mensen politiek als noodzakelijk kwaad zien, of erger. Democratische controle is onmisbaar, maar je wodt als bestuurder tureluurs als iedereen aan je stuur zit te rukken.

Verder wordt het tijd dat wij een eigen constitutioneel hof krijgen, en niet uit armoe op het EHRM moeten terugvallen. In VVD-king is dat geen populair idee, diaar schelden ze EHRM rechters uit voor "politici in toga". Maar de geschiedenis laat zien dat democratieën kunnen ontsporen. In Nederland had de Verzuiling altijd een dempend effect, maar die bestaat niet meer.

En we zijn toe aan een nieuwe grondwet. Onze grondwet stamt in essentie nog steeds uit 1848, en is geschreven om het probleem van toen op te lossen: het inperken van de macht van de Koning.
.
On staatsrechtelijk systeem is uiteindelijk gebouwd op vertrouwn, en dat is geen waarvorg tegen ontsporingen.

Nog is het niet te laat. Stel dat we een nieuwe, nog diepere crisis in duiken door een (bijna) oorlog met Rusland, die Wilders zoveel wind i nde rug geeft dat we bij de volgende kabinetsformatie toch niet om hem heen kunnen. Dan dreigt een dictatuur.

Ee'nvan de dingen waar een constitutioneel hof voor waakt is dan een democatie zichzelf niet per ngeuk opheft.
a.zecha schreef op :
Een proefschrift schrijven veronderstelt m.i. een mate, vorm en discipline van wetenschappelijk en logisch denken en schrijven. Hoewel het sterk er op lijkt dat hiermee “een open deur wordt ingetrapt” spelen, niet alleen tussen de vele gremia maar ook in eenzelfde gremium, taal- en begripsverwarringen ons parten indien het gebruik van container woorden niet en/of onvoldoende wordt beperkt en/of de betekenis/inhoud ervan niet wordt omschreven en als zodanig consequent worden gebruikt.
Democratie en democratisch zijn voor onze partij afgevaardigden en partij politici zeer geliefde containerwoorden vermits het weinig zeggend is omdat een ieder vrij staat op ieder moment er betekenis en inhoud aan te geven.

Een tweede punt dat m.i. waard is om er aandacht aan te schenken is het feit dat de “gescheiden” drie staatsmachten van Montesquieu in onze democratie toenemend een schone fictie is geworden. De zogeheten wetgevende en bestuurlijke/uitvoerende staatsmachten bezetten de facto reeds een monopolistische machtspositie in onze democratie. Een betekenisvolle benaming zou inderdaad ons “soeverein” parlement en regering kunnen heten en hiermee alluderen aan soevereine vorsten, keizers en hun raadsheren uit de Europese historie.

Een derde punt is dat ik de promovendus kan bijtreden indien hij van oordeel is dat een evenwicht van machten in een democratie is te verkiezen boven enige soevereine en of totalitaire democratische macht.
a.zecha

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.