De rest van je leven

De roep om levenslang hangt weer in de lucht. In de zaak van Holleeder, die nu door de getuigenissen van zijn zussen en ex-vrouw  in verband zou kunnen worden gebracht met een aantal dodelijke afrekeningen. Nog voordat het proces hierover is begonnen, wordt in de media al voorspeld dat levenslang niet kan uitblijven.

En in de zaak van de liquidaties in de Staatsliedenbuurt, waarin het OM 30 maart 2015 levenslang eiste tegen de 26 en 34 jarige verdachten. Levenslange gevangenisstraf is de zwaarste straf die we hebben. Op Wikipedia is een lijst te vinden van tot levenslang veroordeelden in Nederland vanaf 1870, het jaar dat Nederland de doodstraf afschafte. Tussen 1886  en 1945 werd deze straf 34 keer opgelegd. Na de tweede wereldoorlog tot 1970, 14 keer en tussen 1970 en 2000 kregen 11 mensen levenslang. De afgelopen 15 jaar is het aantal sterk toegenomen: liefst 23 keer werd een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Deze aantallen staan los van de gevallen waarin TBS is opgelegd en naar verwachting de betrokkenen ook niet meer vrij zullen komen omdat zij een gevaar voor de samenleving zijn, de zogenaamde long stayers. Gaat het in de oudere gevallen nog steevast om meervoudige moorden, vanaf 2005, toen Mohamed B. levenslang kreeg voor de moord op Van Gogh, wordt levenslang ook bij een enkelvoudige moord opgelegd.
Dat de meest vreselijke misdrijven met levenslang kunnen worden bestraft is vanuit het perspectief van de slachtoffers en nabestaanden verdedigbaar. We hebben geen andere passende straf voor de beroving van iemands leven. Toch is er ook een andere kant die, tegen de stroom van de vergeldingsdrang en maatschappelijke verontwaardiging in, om aandacht vraagt. Dat heeft te maken met het feit dat levenslang in Nederland tegenwoordig ook levenslang duurt, dus tot aan de dood. Ons strafrecht kent geen procedure op grond waarvan na verloop van tijd, zeg zo’n 25 jaar, gekeken wordt hoe het met de veroordeelde staat, of de vergeldingsbehoefte inmiddels is geluwd en waarin beslist wordt of verdere tenuitvoerlegging nog wel zin heeft, zoals in het merendeel van de ons omringende Europese landen wel het geval is. Alleen gratie is mogelijk, maar geen van de in Nederland na 1970 tot levenslang veroordeelden heeft tot nu toe gratie gekregen.1 Een levenslang gestrafte weet van begin af aan dat hij geen tweede kans krijgt, geen vergeving, er komt geen eind aan de boetedoening en iedere dag van de rest van zijn leven – tot nu toe zijn het alleen mannen – ziet er hetzelfde uit. Daar komt bij dat naarmate de jaren verstrijken de contacten met de buitenwereld afnemen. De meeste veroordeelden krijgen na verloop van tijd geen bezoek meer. Is dat ontbreken van ieder perspectief niet onmenselijk? De Stichting Forum Levenslang2 maakt zich sinds 2008 sterk voor een meer humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf. In de eerste plaats door te bepleiten dat aan ‘levenslangen’ een uitzicht wordt geboden op terugkeer naar de samenleving als dat uit het oogpunt van veiligheid mogelijk is en in de tweede plaats door bij de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf voor een regiem binnen de muren te zorgen, dat meer gericht is op zingeving. Maar zingeving zonder perspectief op een (voorwaardelijke) invrijheidsstelling, ook al ligt die nog zo ver in de toekomst, is eigenlijk niet mogelijk.
Sinds het Vinter-arrest3 onderkent ook het EHRM dat een levenslange gevangenisstraf in strijd komt met het verbod van inhumane behandeling of bestraffing ingevolge art. 3 EVRM, als er geen “prospect of release” en een mogelijkheid van “review” wordt geboden. Volgens het EHRM zou een heroverweging in ieder geval na 25 jaar moeten plaatsvinden. In de zaak Hutchinson t. VK,4 benadrukt het EHRM nogmaals dat de tenuitvoerlegging van een levenslange gevangenisstraf als zodanig niet onverenigbaar is met art. 3 EVRM, maar dat dit wel het geval is als dit niet gepaard gaat met een streven naar rehabilitatie waarbij de betrokkene een kans geboden wordt om zijn vrijheid te herkrijgen. Hoe moet het herzieningsmechanisme er dan uit zien? In ieder geval moet er een juridische én feitelijke mogelijkheid zijn om voor invrijheidsstelling in aanmerking te komen. Een gratieprocedure zoals de onze voldoet niet aan het voorzienbaarheids- en motiveringsvereiste dat het EHRM aan een dergelijke regeling stelt. De zaak die momenteel bij de Grote Kamer van het EHRM aanhangig is, de zaak Murray tegen Nederland, kan wellicht meer aanknopingspunten bieden hoe het dan wel moet. Murray werd door het Gemeenschappelijk Hof van Justitie van de Nederlandse Antillen op 11 Maart 1980 tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld. In eerste instantie werd geen schending van art. 3 EVRM aangenomen omdat het Antilliaanse strafrecht voorziet in een periodieke heroverweging van een levenslange gevangenisstraf en het Gemeenschappelijk Hof nog in september 2012 had geoordeeld dat de tenuitvoerlegging diende te worden voortgezet.5 Opmerkelijk is dat desondanks de zaak is toegelaten tot een behandeling voor de Grote Kamer. Kennelijk is een periodieke heroverwegingsregeling, waardoor invrijheidsstelling niet illusoir is, niet genoeg om te voldoen aan de vereisten van art. 3 EVRM.6 De zitting was op 14 januari 2015 en binnenkort zullen we meer weten. Murray zelf is in 2014 overleden. Zijn nabestaanden zetten de klacht voort. Intussen moeten wij ons bezinnen op de vraag of we de waarden van een menselijke samenleving, waarin met gelijke munt terug betalen niet voorop zou moeten staan, willen hooghouden. Daarvoor is in ieder geval een wetswijziging nodig waarbij het uitgangspunt dat levenslang niet hoeft te eindigen met de dood wordt omarmd. Alleen hoop doet leven.

Dit Vooraf is ook gepubliceerd in NJB 2015/677, afl. 14, p. 865.

 

  1. Zie Wiene van Hattum, Het recht van gratie, NJB 2014/1839. afl. 36, p. 2551-2557
  2. www.forumlevenslang.nl.
  3. EHRM 9 juli 2013, Vinter e.a. t. VK, no. 66069/09.
  4. EHRM 3 februari 2015, no. 57592/08.
  5. EHRM 10 december 2013, no. 10511/10.
  6. Zoals de Hoge Raad in HR 16 juni 2009, NJ 2009/602 nog veronderstelt.

 

Bron afbeelding: rafa2010

Taru Spronken

Naam auteur: Taru Spronken
Geschreven op: 7 april 2015

Advocaat-generaal bij de Hoge Raad en hoogleraar straf- en strafprocesrecht Universiteit Maastricht

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reacties

Frits Jansen schreef op :
Professor Spronken heeft natuurlijk groot gelijk, maar onder invloed van het populisme zou het negatieve oordeel van het EHRM over een levenslange gevangenisstraf wel eens koren op de molen kunnen zijn van PVVD-politici die vinden dat rechters zich niet moeten bemoeien met politieke opvattingen dat een levenslange gevangenisstraf soms wel degelijk passend is. Ik herinner me nog een artikel van de directeur van het "wetenschappelijk bureau" (!) va de VVD waarin hij de rechters van het EHRM uitschold voor "politici in toga", omdat ze politieke beslissingen zouden nemen waartoe ze niet democratisch gelegitimeerd zijn.

De PVV zal wel ongeneeslijk zijn, maar VVD-ers hebben dringend bijles in het staatsrecht nodig als ze "het primaat van de politiek" claimen - waarmee zij in feite de trias politica afwijzen. Voor de de PVVD betekent de "rechtsstaat": meer "blauw op straat" (of geel tegenwoordig), en "natuurlijk" keiharde straffen.

Dat een straffende overheid toch een zekere terughoudendheid moet betrachten is een verworvenheid van de Verlichting, maar wie echt conservatief is ziet er blijkbaar geen been in om de klok drie eeuwen terug te draaien. Gaan we radicalisering beantwoorden met radicalisering?

Grondrechten is voor onze politici iets waarover je hooguit zeurt in China, maar zelf denken ze dat ze brandschoon zijn. .

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.