De fiscus en het slachtoffer

Stel u bestuurt een stichting die zich statutair en feitelijk bezig houdt met armenzorg en u komt er achter dat de penningmeester tonnen achterover gedrukt heeft van de aan uw stichting voor dat goede doel toegevallen donaties en legaten. Uiteraard ontslaat u hem en eist u het geld terug. En als hij niet terugbetaalt, legt u beslag.

Maar als u wilt executeren, legt ook de Ontvanger van Rijksbelastingen beslag, daarbij wijzende op zijn voorrecht dat boven (bijna) alles gaat (art. 21 Invorderingswet). Inkomsten uit verduistering (en overigens ook die uit diefstal, huurmoord, oplichting, bedrog, afdreiging, etc.) zijn nl. gewoon belast als resultaat van een werkzaamheid (art. 3.94 Wet Inkomstenbelasting 2001) en aan de verduisterende penningmeester zijn daarvoor geschatte aanslagen opgelegd met omkering van de bewijslast, en heffingsrente en 100%-boeten, waardoor het totaal van de preferente fiscale vorderingen het verhaalsobject overtreft en de armen het nakijken hebben.

Kan dat zomaar?

Daar ziet het wel naar uit. Er zijn precedenten; rechterlijke en politieke. Een vereniging van gedupeerden van een piramidespel procedeerde tegen de organisator ervan, die het breed liet hangen. Zij legde beslag op zijn villa, maar dat deed ook de fiscus voor de niet-betaalde belasting over de inkomsten uit de organisatie van het piramidespel. De fiscus wilde de villa ondershands verkopen voor een hogere opbrengst die geheel naar de fiscus zou gaan, en de vereniging hield dat tegen omdat zij vond dat het onrechtmatig verkregen piramidegeld niet de Staat toekwam, maar teruggegeven moest worden aan de benadeelden. De vereniging verloor tot aan de Hoge Raad (HR NJ 2002, 620), die vasthield aan het wettelijke voorrangsysteem (en die tussen de regels door overwoog dat je een sukkel moet zijn om uit winstbejag mee te doen aan een piramidespel, zodat je het vooral aan je zelf te wijten hebt als je dan je geld kwijt bent).

Een politiek precedent betrof een stichting die opkwam voor auteursrechthebbenden en aan wie door de burgerlijke rechter een aanzienlijke schadevergoeding was toegekend in een procedure tegen een videopiraat, die echter ook door de fiscus achter de broek gezeten werd voor zijn winst uit onrechtmatige exploitatie van andermans auteursrecht. De stichting had daardoor niets aan het toewijzende vonnis. Zij richtte zich tot de Commissie voor de verzoekschriften van de Tweede Kamer, die de minister inderdaad aanbeval om in dit geval af te zien van het fiscale voorrecht (Kamerstukken II 1999/00, 26 851, nr. 19). De minister legde die aanbeveling echter naast zich neer.

De zaak Dumatrust/Ontvanger (HR NJ 2011/553) was een wel heel sneue zaak. De directeur van een trustkantoor verduisterde tijdens de ziekte van zijn mededirecteur € 3,6 mio. Toen Dumatrust daar achter kwam, werd de verduisteraar op staande voet ontslagen; die verdween met echtgenote/medepleegster en geld naar het buitenland. Dumatrust legde beslag op twee panden in Nederland, maar kon overigens geen verhaalsobjecten vinden. Zij lichtte toen zelf de fiscus in, met een lijvig dossier op een presenteerblaadje, in de hoop op diens medewerking bij het aanpakken van de voortvluchtige verduisteraars. Maar wat deed de fiscus? Die legde zelf beslag op de enige twee verhaalsobjecten die Dumatrust in Nederland had weten te vinden. Dumatrust vond dat hoogst onbehoorlijk en procedeerde tegen de Staat op basis van onrechtmatige overheidsdaad, ongerechtvaardigde verrijking en schending van het eigendomsgrondrecht en beginselen van behoorlijk bestuur. Dumatrust wees daarbij op Ontvanger/Hamm q.q. (HR NJ 1998/437), waarin de Hoge Raad ten gunste van de fiscus was afgeweken van het wettelijke systeem (van paritas creditorum). Het hielp allemaal niets: de Hoge Raad hield – in afwijking van de conclusie – vast aan het wettelijke stelsel van voorrang (en aan de formele rechtskracht van niet-bestreden aanslagen en beschikkingen), ook in dit krasse geval van dubbele benadeling van het slachtoffer. Dumatrust bleek zichzelf in de voet geschoten te hebben.

De vraag rijst of dit een wenselijke heersende leer is. Van piramidespelers en Dumatrust kan wellicht nog gezegd worden dat zij hun eigenbelang poogden te dienen. Maar niet elke gelaedeerde is een winstbeluste sukkel of een trustkantoor dat de fiscus probeert in te zetten als verhaalsobjectvinder. Men denke bijvoorbeeld aan de affaire van pastoor Haffmans die een bedrag ad volgens Wikipedia € 1,5 mio uit de armenkas en € 0,5 mio van een gelovige verduisterd had. Kennelijk heeft de fiscus in die zaak beleidsmatig afgezien van zijn voorrecht (art. 21.6 Leidraad Invordering – een beleidsregel – bepaalt dat het Ministerie in bijzondere gevallen afstand kan doen van het voorrecht), want volgens Wikipedia heeft Justitie Haffman’s nabestaanden met vervolging wegens heling moeten dreigen om hen te doen afzien van Haffman’s nalatenschap. Als inkomstenbelasting met heffingsrente en 100%-boete zou zijn geheven én ingevorderd, zou er geen nalatenschap geweest zijn. Dat de fiscus in zulke gevallen van zijn voorrecht afziet, lijkt mij terecht, maar dat zou dan wettelijk geregeld moeten zijn en niet van rechterlijk ontoetsbare Ministeriële discretie moeten afhangen. Er bestaat al een wettelijke inbreuk op het fiscale voorrecht ten gunste van het slachtoffer van een onrechtmatige daad die aanspraak heeft op schadevergoeding ten laste van de WA-verzekering van de dader (art. 21(2) Inv.). Ook om een akkoord in faillissement te bereiken ziet de fiscus wel van zijn voorrecht af (maar daar wordt hij zelf wellicht ook beter van), en ook om de opbrengst van ontnemingsvorderingen aan het Openbaar Ministerie te doen toekomen (art. 14.1.13 Leidraad).

Niet alleen in het strafproces, maar ook in het invorderingsproces zou wel eens wat meer aandacht mogen bestaan voor slachtoffers van verdachten/belastingplichtigen.


Dit Vooraf is verschenen in NJB 2013/2505, afl. 43, p. 2985

Bron afbeelding: Phoney Nickle

Naam auteur: Peter Wattel
Geschreven op: 2 december 2013

Advocaat-generaal bij de Hoge Raad en hoogleraar Europees belastingrecht Universiteit van Amsterdam

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Agenda

Afbeelding

Ontmoet vakgenoten en bespreek actuele onderwerpen in de LinkedIn-groep van het Nederlands Juristenblad.

 

 



Lees en doorzoek het NJB online in Navigator

Inloggen

U maakt gebruik van een verouderde browser

Het gebruik van een verouderde browser maakt uw computer onveilig en tevens ongeschikt voor het optimaal raadplegen van deze website.

De website van het NJB - Nederlands Juristenblad is namelijk geoptimaliseerd voor een nieuwere versie van uw browser.
In de meeste gevallen waarin het fout gaat, betreft dit het gebruik van de Internet Explorer browserversie 7 of 8.
Deze website is geoptimaliseerd voor Internet Explorer 9 en hoger, Google Chrome, Safari en Firefox.

Bekijk hier of er een nieuwere versie van uw browser beschikbaar is.